Меню Рубрики

Масалаи пайдоиши одам дар фалсафаи калом тасаввуф ва исламият

Тасаввуф ҷараёни мўътабари мафкуравии динӣ-ирфонӣ, фалсафӣ буда, таълимоти муназзами назариявист. Оид ба лафзи тасаввуф миёни аҳли тадқиқ гуногунфикрӣ вуҷуд дорад. Баъзеҳо онро аз «сафо»-и арабӣ мегўянд, ки ба маънои поку покиза будааст, зеро сўфиҳо бо покии ахлоқ машҳуранд ва аз ин рў, онҳоро мутасаввиф гуфтаанд. Дигар андешаест, ки гўё аз лафзи суфа-баландӣ гирифта шуда бошад, зеро «аҳли суфа», ки дар замони Расули Акрам (с) будаанд ва дар он рўзгор дар Мадина болои суфаи масҷид шабонарўзӣ риёзату ибодат мекардаанд. Онҳоро аҳли суфа низ номидаанд. Аттор мегўяд:

Мо сўфии суфаи сафоем,
Бе худ зи худему бо Худоем.

Фаҳмиши дигаре низ ҳаст, ки гўё тасаввуф аз лафзи «софистика»-и юнонӣ бошад, зеро он лақаби муаллимону файласуфони Юнони Қадим будааст. Ба ҳамин тариқ, дар таърихи тасаввуф беш аз 10-навъи чунин шарҳу тавзеҳот мавҷуд аст, вале дақиқ он аст, ки тасаввуф аз лафзи арабии суф ба маънои пашмина (хирқа) ва мутасаввиф пашминапўш будааст. Шаҳобуддини Сўҳравардӣ (охири асри ХII) дар «Авориф-ул-маориф» менависад, ки калимаи сўфӣ дар «Қуръон» нест. Дар «Рисолаи Қушайрия» омадааст, ки: «Ин тоифа сўфиянд, ки пайрави тариқа-сўфӣ ва ҷамоати онҳо сўфия ё мутасаввиф ном доранд» ва ғайра.
Оид ба маънои истилоҳии он низ назари хоси намояндагони он мавҷуд аст: Хоҷа Абдуллоҳи Ансорӣ мефармояд: «Тасаввуф ду чиз аст: як сў нигаристану яксон зистан». Тасаввуф ба назари ў, сайри манзилҳои нафс аст. Ё худ Бобо Тоҳир мегўяд: «Тасаввуф зиндагӣ бидуни марг ва марг бидуни зиндагист». Яъне зинда шудан ба ҳаёти инсонӣ ва мурдан аз ҳаёти нафсонӣ аст. Умуман, ҳамаи пайравони ин ҷараён бар ин ақидаанд, ки тасаввуф софӣ кардани дил аст аз ҳавои нафс ва ахлоқи бад бо кимиёи ишқ ва аз ин роҳ мушоҳидаи таҷаллии Маъшуқи азалӣ (Ҳаққ) дар ҳама мавҷудоти ҷаҳон:

Чашм бикшо, ки ҷилваи дилдор,
Мутаҷаллист аз дару девор.
(Шайх Аттори Нишопурӣ)

Ва пайвастан ба (расидан ба висоли) Маъшуқ аст:

…То кас нагўяд баъд аз ин Ман дигарам, Ту дигарӣ.
(Амир Хусрави Деҳлавӣ)

Шарҳи истилоҳии тасаввуф дар чунин шакл саҳеҳтар аст: «Тасаввуф ҷараёни гуногуншакли мафкуравии динӣ-ирфонӣ ва фалсафист, ки ҳадафи он бо роҳи кашфу завқ дарки Ҳақиқати Кулл мебошад».
Манбаъҳои ғоявии тасаввуф «Қуръон»-у ҳадис, суннату фатво буда, он аввалан дар Ироқу Сурия ба вуҷуд омада, бо ғизо гирифтан аз оини Зартушт, оини Монӣ, ақоиди гносӣ, оини ҳиндуӣ ва буддоӣ, таълимоти масеҳӣ дар Хуросону Мовароуннаҳр ба баландтарин дараҷа расид ва баъдан дар дигар кишварҳои Шарқ густариш ёфтааст. Аксари сўфиёни аввалия зодаи Хуросон будаанд ва ин сарзамин аз қадим дар парвариши тасаввуф таъсири қобили мулоҳиза дошт, бинобар ин Хуросонро «маҳди тасаввуф» мехонанад.
«Дар олами ислом тасаввуф аз зўҳду фақр оғоз шуда, бо ишқи илоҳӣ ва ба завқи ваҳдати вуҷуду шуҳуд ба камолоти хеш расидааст».
Таърихи пайдоишу ташаккул ва таҳаввулоти онро муҳаққиқони соҳа иборат аз ду марҳала донистаанд. Яъне зуҳуру ташаккули он ба асри VIII рост омада, таҳаввули он то асри ХI тасаввуфи амалӣ номида шуда, аз асри ХI ба минбаъд, онро тасаввуфи назарӣ гуфтаанд.
Асоси тасаввуфро се унсур: узлату зўҳд; ишқу сўзи ниҳонӣ ва ваҳдати вуҷуд ташкил дода, маъмулан аз чаҳор маарҳала: шариат, тариқат, маърифат ва ҳақиқат иборат мебошад ва баъзан 180 марҳала низ гуфтаанд. Аттор ҳафт маарҳала мегўяд ва ғ.
Бояд гуфт, ки тасаввуфи зоҳидона аз Ҳасани Басрӣ, равияи ошиқонаи сўфия аз Робияи Адвия ва сарҳалқаи таълимоти ваҳдати вуҷудия Боязиди Бастомист.
Вале як нукта зикр карданӣ аст: агарчӣ маъмулан «тасаввуф» ва «ирфон»-ро мутародифи ҳамдигар истеъмол мекунанд, вале байни ин ду вожа фақияте вуҷуд дорад. «Тасаввуф» ва «сўфӣ» ғолибан нишондиҳандаи мактаби хос ва пайрави фирқаи муайян ва бештар мансуб ба тасаввуфи зоҳидона аст. Маъруфтарин намояндагонаш: Ҳасани Басрӣ, Иброҳими Адҳам, Суфёни Саврӣ, Молики Динор, Аҳмади Хизравия, Иброҳими Хавос, Самнуни Муҳиб, Абўҳамзаи Хуросонӣ, Абўсаҳли Тустарӣ, Усмони Маккӣ, Ҷунайди Бағдодӣ ва ғ.
Аммо «ирфон» ва «ориф» умумитар ва дорои мафҳуме васеътар аст. Аз назари шоирони орифи мо ин вожаҳо маънӣ ва мафҳуме латифтар ва матлубтар аз «сўфӣ» дорад ва бештар дар мавриди пирони рўшандил ва комил ва аҳли маърифат ва роҳравони тариқи ишқ истеъмол мешавад. Пайравони равияи ошиқона ва ваҳдати вуҷудро бештар ориф гўянд: Робиаи Адвия, Боязиди Бастомӣ, Ҳусайни Мансури Ҳаллоҷ, Абдуллоҳи Хафифи Шерозӣ (мулаққаб ба Шайхи Кабир), Абулҳасани Харақонӣ, Абўбакри Шиблӣ, Абулҳусайни Нурӣ, Абулқосими Насрободӣ, Рўзбеҳони Бақлӣ (машҳур ба Шайхи Шаттоҳ) ва ғ. Ва шоирони ориф: Абáсаиди Абулхайр, Абдуллоҳи Ансорӣ, Абулмаҷди Саноӣ, Боботоҳири Урён, Аҳмади Ғаззолӣ, Аттори Нишопурӣ, Мавлоно Ҷалолуддини Румӣ, Аҳмади Ҷомӣ (машҳур ба Жандапил), Маҳмуди Шабустарӣ, Шамсуддин Муҳаммади Лоҳиҷии Асирӣ, Низомии Ганҷавӣ, Саъдии Шерозӣ, Ҳофизи Шерозӣ, Фахруддини Ироқӣ, Камоли Хуҷандӣ, Абулаббоси Қассоб, Имодуддини Насимӣ, Қосими Анвор, Мавлоно Абдураҳмони Ҷомӣ, Абдулқодири Бедил ва ғ. Ва ҳакимони ориф: Ҷобир ибни Ҳайёни Тавҳидӣ, Абўалии Сино, Шиҳобуддини Сўҳравардӣ (Шайхи Ишроқ – Шайхи мақтул), Айнулқуззоти Ҳамадонӣ, Муҳиддин ибни Арабӣ (машҳур ба Шайхи Акбар), Афзалуддини Кошонӣ (маъруф ба Бобо Афзал), Хоҷа Насируддини Тўсӣ, Садруддини Шерозӣ (маъруф ба Мулло Садро), Мулло Мўҳсини Файзи Кошонӣ, Баҳоуддини Омулӣ ва дигарон.
Шайх Саъдии Шерозӣ ҷое мартабаи «ориф»-ро баландтар аз «сўфӣ» дониста ва «сўфӣ»-ро дар радифи «олим» ва «обид» овардааст. Ў мегўяд:
Олиму обиду сўфӣ ҳама тифлони раҳанд,
Мард агар ҳаст ба ҷуз орифи раббонӣ нест.

источник

Масъалаи шуур дар фалсафа. Инсон қобилияти фавқуллодаи пеши назар овардани таҷрибаи ҳаётию ҳодисаҳои муддатҳо пеш пушти сар намудаи худ ва инсониятро дар маҷмуъ доро мебошад. У дар ин замина гоҳе вориди дунёи андешаҳояш мешаваду онҳоро бознигарию варақгардонӣ менамояд ва аз нигоҳи бурду бохташон мунсифона арзёбӣ мекунад. Дар ҳошияи сатрҳои бознигаришудаи андешаҳояш ӯ мумкин аст муҳокимаҳоеро дар шакли казоват, таассурот, эҳсосот, баҳодиҳиҳои арзиши ва ғайра раддабандӣ мекунад ва барои ташкили бомақсадонаи фаъолияти минбаъдааш тарҳҳои эҳтимолиро наққошӣ месозад. Чунин манзараи зуҳури қобилияти беназири инсон шаҳодати он аст, ки у дар ҳаёт дар фарқият аз аксарияти мавҷудоти зинда такя танҳо ба гаризаҳои худ намекунад ва бештари маврид рафтораш бошуурона амалӣ мегардад. Маҳз мушоҳидаи чунин қобилияти беназири инсон тули таърих боиси зуҳури суолгузориҳои зиёд оид ба ҷустуҷӯи сарчашмаи қобилияти бошуурона рафтор намудани у гардид, ки дар натиҷа диду назарҳои мухталиф вобаста ба ҷавоби ин саволҳо ба миён омаданд. Агар дар баъзе андешаҳо зимнан мавзӯи табиатан ба инсон хос будани шуур матрах гардида бошад, пас аз диди дингаройӣ шуури инсон ҳамчун таҷассуми хиради офаридгор маънидод мегардад. Ҳамчунин дар таърихи андешаронии фалсафӣ нигоҳи дигаре нисбат ба ин масъала ташаккул ёфт, ки тибқи он ҳама олам саршори шуур аст. Ин диди фалсафи таҳти унвони панлогизм маълум аст. Панлогизм ин чунин тасаввуротест, ки тибқи он шуур воқеияти мутлақ аст ва олам танҳо маҳсули татбиқи он аст. Назари дигари вобаста ба ин мавзӯъ дар фалсафа ташаккулёфта ин орои натурфалсафӣ (унвони гуруҳи файласуфони ба омӯзиши табиат таваҷҷӯҳдошта) буд, ки тибқи андешаи онҳо шуур танҳо хоси инсон набуда, балки дар шаклҳои махсус он ҳам дар моддаи мунҷамид ва ҳам зинда вуҷуд дорад. Дар ин замина баъзе равияҳои фикрӣ сайёраи мо Заминро ҳам ҳамчун мавҷудоти ҷондоре тасаввур менамоянд, ки метавонад ҳар лаҳза ба доройиҳои худ тасаллут пайдо кунад ва инсонро ба ҷурми амали бешууронааш аз души худ канор афшонад. Яъне у метавонад қасдашро аз инсон ба хотири зарарҳои барои у воридкардааш ситонад. Ин андешаро на танҳо намояндагони фалсафаи динӣ ва натурфалсафа ҷонибдорӣ мекунанд, балки имрӯзҳо низ баъзе аз олимони варзидаи физика моил ба чунин андешаанд, ки коинот дар худ қобилияти ҷилва додани бузургии шуури руҳҳониятёфтаро дорад. Дар радифи ин андешаҳо таъбири дигари масъалаи ҷустуҷӯи сарчашмаи асрори ба шуурнокии ҳайратангез мушарраф гаштани инсон мавҷуд аст, ки тибқи он шуур абадан вуҷуд надошт ва он махсули инкишофи тулонии олами зинда мебошад. Дар афкори фалсафӣ назарияи мазкур анъанаи тулонӣ дорад ва мо онро дар ин ҷо ҳамчун баррасии фалсафии шуур матрах месозем.

Дар баррасии фалсафии шуур аввалан таваҷҷӯҳи асосӣ ба муайян намудани таносуби идеалиёт ва моддиёт равона мегардад, зеро он аз бисёр ҷиҳат барои дарки мухтавои моҳияти фалсафии шуур аз шаклҳои дигари омӯзиши он, ба монанди равоншиносӣ, биология, физиология ва ғайра, мусоидат менамояд. Идеалӣ мафҳуми фалсафӣ буда, воқеияти ғайришайъӣ ва номуттасилро, ки дар шакли ғояҳо, ормонҳо, пешнамунаҳои дар шуури инсон ҳамчун моҳияти қобили дарк додашударо ифода менамояд. Воқеияти идеалӣ дар муқоиса бо воқеияти материалие, ки барои он муайянии фазоию вақти ва шайъидошта хос буда, ба тариқи ҳисси бевосита дода шудааст, шинохта мешавад. Идеалиёт дорои муайянии шайъӣ набуда, он инъикос ва тарҳи фикрии азнавсозии материалиёт аст. Идеалиёт фақат чун падидаи холиси психикӣ набуда, балки бо соири воқеиятҳои ҳаёти иҷтимоии одамон робитаи ногусастанӣ дорад.

Аҳамияти арчгузорӣ аз мафҳуми идеалӣ барои инсон вобаста ба он аст, ки он дар худ имконияти таҷассуми хусусияти умумӣ — арзишӣ ва моҳиятӣ доштани воқеият, намунаи ҳолатҳои матлуб, ҳадафу шаклҳои дастёбии онҳоро дорад. Бидуни ин шуур, забон ва фарҳанг наметавонанд вуҷуд дошта бошанд. Аз ин ру метавон гуфт, ки бидуни идеалиёт инсон наметавонад вуҷуд дошта бошад. Хизмати ҷовидонии Афлотун дар назди фалсафа ба равшан кардани арзиши идеалиёт, татбиқи усули мантиқии тафаккур, пешниҳоди таълимот оид ба идея ҳамчун усули дарки ашё алоқаманд аст.

Таносуби идеалиёт ва моддиёт яке аз мавзуъҳои баҳси густурдаи фалсафӣ ба ҳисоб рафта, дар шакли баҳси ғоятгароёну моддигароён хеле амиқ ба миён гузошта шудааст. Дар заминаи онтологӣ идеалистон идеалиётро ҳамчун иллат нисбат ба воқеияти материали арзёбӣ мекунанд. Тибқи андешаи онҳо идеалиёт дар худ пешнамуна ва моҳияти ашёҳои моддиро дошта, дар шаклҳои муайян дар онҳо ифода меёбад ва боиси офариниши онҳо мегардад. Яъне дар ин маврид шуур ҳамчун моҳияти мустақилу эҷодгари ҳастӣ шинохта шуда, он ҳамчун воқеияти мустақили боэътимод дониста мешавад.

Моддигароён баръакс муътақиданд, ки идеалиёт аз натиҷаи инкишофи фаъолияти мақсадноки дигаргунсозандаи иҷтимоии инсон бармеояд. Бинобар ҳамин ҳам дар фаҳмиши материалистии шуур ба ду принсипи муҳим, яъне эътирофи мағзи сар ҳамчун органи шуур ва ба инъикоси олами берунӣ вобаста будани шуур такя карда мешавад. Дар машраби материалистӣ чунин тарзи шинохти шуур маҳсули андешарониҳои замони на чандон дури таърихӣ аст. То ин муддат дар мактабҳои моддигаройӣ низ шинохти шуур хусусияти маҳдуд ва аксар вақт метафизикӣ дошт. Дар заминаи ин мактабҳо аслан шуурро иборат аз инъикоси ғайрифаъоли олами объективӣ дониста, моҳияти иҷтимоию таърихӣ ва робитаи ногусастани доштани онро бо амалияи ҷамъиятӣ аз мадди назар дур месохтанд. Намунаи барҷастаи ин равиши фикрии моддигароёнаро дар назарияи ифротӣ ё омиёнаи материалистӣ оид ба шуур, ки марбут ба Малешот, Фохт ва дигарон аст, метавон мушоҳида намуд. Дар ин ҷо мундариҷаи шуурро бо воқеияти инъикоснамудааш тавъам бо ҳамдигар меҳисобиданд. Ин равишро моддигаройии оммиёна ном мебаранд, зеро тафаккур ва моддаро яке медонанд.

Дар заминаи модигаройии диалектикӣ идеалиёт хоси одамони ба мадори фаъолияти якҷоя ва муносибатҳои гуногуни ҳамдигарӣ воридшуда дониста мешавад. Идеалиёт тибқи назари Маркс чуз шакли дар ашё таҷассумёфтаи фаъолияти инсони ҷамъиятӣ нест. Ё ба ибораи дигар, он шакли фаъолияти инсонист, ки чун ашё, предмет зоҳир шудааст. Аз ин ру тамоми ашёи ба раванди ҳаёти ҷамъиятӣ дохилшуда шакли нави мавҷудият, яъне шакли идеалиро мегирад, ки табиатан дар сиришти он ниҳон нест ва аз он фарқ мекунад. Идеалиёт дар заминаи фаъолияти ҷамъиятии одамон ташаккул меёбад ва ҳама гуна ашё берун аз фаъолияти инсон чун шакли табиии худ қарор дорад. Бинобар ҳамин ҳам идеалиёт ҳарчанд бо шуур алоқаи ногусастанӣ дорад, вале худи хусусияти бошууронаи психикаи инсон шакли муайяни зуҳуроти муносибати эҷодкоронаю дигаргунсозандаи у ба табиат ва умуман олам мебошад, ки дар заминаи ҳаёти иҷтимояш таърихан ташаккул ёфтааст. Ин нуқтаи назар дар мавриди баррасии моҳияти шуури ҷамъиятӣ ва шаклҳои он истифода бурда мешавад. Аз ин ру гуфтан мумкин аст, ки шакли идеалӣ ин шакли чиз, вале берун аз ин чиз аст ва дар инсон ҳамчун шакли фаъоли амалиёти ҳаётияш ба сифати мақсад ва талабот вуҷуд дорад.

источник

Пайдоиш ва инкишофи фалсафаи марксизм

1.Шароити таърихии пайдоиши марксизм

2.Сарчашмахои назариявии фалсафаи марксизм

3.Характери эчодии фалсафаи марксизм

Фалсафаи марксизмро мутафаккирони бузурги революционӣ К. Маркс (1818—1883) ва Ф. Энгельс (1820—1895) офаридаанд ва онро В. И. Ленин (1870—1924) эчодкорона инки¬шоф додааст. Дар таърих одамоне маълум нестанд, ки на фа¬кат ба инкишофи маданияти маънавй, балки ба такдири тамоми инсоният хам ба ин андоза таъсири бузург расонда бошанд. Пайдоиши марксизм табаддулоти револютсионист дар фалсафа ва тамоми илми чамъиятй, натичаи конунии тамоми таърихи пешина, чавобест ба саволхое, ки хаёт дар назди харакати чамъиятй, афкори фалсафй ва ичтимой гузоштааст. Фалсафаи марксизм на хамчун дар «хазинаи фалсафй» ба таври механики чамъ кардани донахои хакикати пеш ёфта- шуда, балки бо рохи такомулот, аз нуктаи назари танкиди мулохиза кардан ва мутобики шароити нави таърихй эчодкорона инкишоф додани ин донахои хак,икат ташаккул меёфт.

Шароити таърихии пайдоиши марксизм

То миёнахои асри XIX револютсияхои буржуазй паси cap шуда буданд. Капитализм дар заминаи худаш босуръат гараккй меёфт. Корхонахои калони саноатй пайдо мешуданд. Пролетариате ба камол мерасид, ки шароити мехнаташ вазнин ё хатто токатфарсо буд. Ахамияти вокеии фаъолияти ичтимоии синфи коргар хеле зиёд шуд. Задухурдхои синфй беш аз пеш шиддат меёфтанд. Бофандагони франсуз дар Лион ва бофандагони силезй дар Германия шуриш мебардоранд, харакати чартистхо дар Англия вусъат меёбад. Вале хуручхои синфи коргар хануз аз бисьёр чихат стихиявй ва номуташаккил буданд. Шуури равшани синфии вай кифоя набуд, роху воситахои озодии иктисодй ва ичтимоии худро илман хануз дуруст намефахмид. Хуручхои номуташаккилу парокандаи пролетариатро бо рохи ташкили партияхон оммавии коргарй — отрядхои пещкадаме, ки ба штурми ка¬питал сарварй карда метавониста бошанд, бо назарияи илмии сотсализм пайвастан лозим буд. Пролетариат худро факат бо рохи нест кардани шароити иктисодии одамро истисмор кардани одам озод карда метавонист. Маркс ва Энгелс дар бораи вазифаи оламшумули таърихии озодибахши синфи коргар ва ногузирии ба таври револютсионй гузаштан аз капитализм ба социализм хулоса бароварданд. Ин хулосаро факат дар асоси тадкики дак,ики илмии конунхои таракиёти чамъият (кабл аз хама конунхои тараккиёти капитализм) баровардан мумкин буд ва он ба миён гузоштани чахонбинию методологияи навро такозо мекард.

Сарчашмахои назариявии фалсафаи марксизм

Идеяхои олй хеч вакт дарчои холй пайдо намешаванд: ин идеяхо тарчимаи холи худро доранд. Ба кавли Ф. Эн¬гельс тавчехи диалектикию материалистии табиат, ки дар он кабл аз хама кашфиёти илмии табиатшиносй — кашфи конуни бакою табдили энергия (М. В. Ломоносов, Ю. Майер), структураи хучайравии организмхои зинда (М. Я. Шлейден ва Т. Шван), таълимоти эволюционии Ч. Дарвин роли калон бозидааст, барои аз чихати илмхои та- биатшиносй асоснок кардани фалсафаи марксизм ахамияти чиддй дошт. Асосгузорони марксизм конуни бако ва табдили энергияро исботи принципхои вахдати моддии олам, абадияту махвнопазирии материя, ба хам табдилёбии шаклхои гуногуни хастии он медонистанд. Онхо таълимоти сохти хучрайравии организмхои зиндаро далели вахдати ботинии олами набототу хайвонот ва таълимоти Дарвинро тантанаи идеяи таракдиёт мешумурданд.

Вале Маркс ва Энгелс зимни таърифи таълимоти худ ба комьёбихои на факат табиатшиносй, балки к,абл аз хама ба комьёбии илмхои чамъиятй такя мекарданд. Фалсафаи классикии немис, иктисоди сиёсии классикии англис ва социализми хаёлии француз сарчашмахои иазариявии марксизм мебошанд. Гегель ва Фейербах пешгузаштагони бевоситае буданд, ки ба акидахои фалсафии Маркс ва Энгелс аз хама бештар таъсир расондаанд. Идеяхои такмильёфтаи диалсктикии Гегел манбаи фалсафии ташаккули диалектикаи материалистй буданд. Маркс таъкид карда буд: «дар дасти Гегел мистификация шудани диалектика харгиз халал нарасонидааст, ки махз Гегел шаклхои мукаммали харакатро аз хама пеш ва пурра ва бо- шуурона тасвир кардааст. Диалектикаи Гегел чапагардон аст. Барои ои ки аз зери пардаи тасаввуфй магзи ратсионалй ошкор шавад, онро ба по гузоштан лозим аст». Асосгузорони марксизм дар аснои танкиди акидахои идеалистии Гегел ба тамоми анъанахои материалистй ва кабл аз хама ба материализми Фейербах такя мекарданд. Материализми диалектй махз натичаи дар асоси тавчехи нави вокеияти ичтимой ва табий аз нуктаи назари эчодй куллан аз нав кор карда баромадани диалектикаи Гегел ва материализми Фейрбах мебошад.

Идеяхои иктисодшиносони барчастаи англис Л. Смит (1723—1790) ва Д. Рикардо (1772—1823)—асосгузорони ана¬томияи иктисодии чамъияти буржуазй, ки назарияи мехнатии арзишро эчод кардаанд, ёрй расонданд, ки Маркс ва Энгельс фалсафаи ичтимоии собиткадамона илмй — материализми таърихиро таълиф кунанд.

Зиддиятхои байни бойхою камбагалон, байни мехнат ва капитал эътирози калби одамони начибу накукорро, ки дар орзуи адолати ичтимой буданд, кайхо боз ба чуш меоварданд. Сотсиализми хаёлй дар таърихи афкори чамъиятй ифодаи равшани ин эътироз буд. Намояндагоии барчастатарини он—Ш. Фурье (1771 —1837), А. Сен-Симон (1760—1825) ва Р. Оуэн (1771 —1858) —зиддиятхои капитализмро хаматарафа ва сахт танкид карда, дар бораи чамъияти нави социалисти (аз чумла дар бораи моликияти чамъиятй шудани воситахои истех,солот, бархам додани истисмори одам аз тарафи одам, сарчашмаи маловат гардидани мехнат ва гайра) бисёр пешгуию фарзияхои гениалона баён кардаанд. Вале онхо кувваи реалиеро намедиданд, ки ба дигаргунсозихои сотсиалистй кодиру кобил бошад.

Маркс ва Энгелс назарияи хакикатан илмии сотсиализмро эчод карданд. Онхо исбот карданд, ки факат пролетариат ме-тавонад олами куханро хароб гардонда, чамъияти нав барпо намояд. Системаи акидахои илмй дар бораи конунхои объективии тараккиёти табиат ва чамъият, дар бораи дигаргунсозии револютсиоиии вокеияти ичтимой марксизм ном гирифт, ки материализми диалектики ва таърихи, иктисоди сиёсии марк¬систи ва назарияи сотсиализми илмй кисмхои таркибии он мебошанд.

Характери эчодии фалсафаи марксизм

Мутафаккирони замонхои пеш мекушиданд, то таълимоти мукаммале ба миён оранд, ки ба хамаи саволхо чавоби пурра дода метавониста бошад. Вале ин даъвохо хилофи хаёти хамеша чорию доимо тагьирёбанда буданд. Ахамияти бузурги фалсафа барои хиради хакикатан эчодкорона фикркунанда махз хамин аст, ки он принсипан хеч вакт анчомёфта буда на-метавонад. Дар хаёт ягон чизи мутлакан анчомьёфтаю аз харакатмондае нест ва буда наметавонад. Дар сохаи назария ба баёни хакикати навтарин даъво кардан ин худро якинан бавартаи чудой аз хаёт андохтан ва рохи биёбони догматизмро пеш гирифтан аст. Хаёт чунин даъвохоро хамеша барбод медод.

Фалсафаи марксизм на факат дар муносибат ба вокеят, балки дар муносибат ба худаш хам аз хамаи системахои фалсафии пешин фарки куллй дорад. Вай на факат танкидиет, балки худтанкидй хам мебошад. Принсипхои фалсафаи марк-систи бо амалияи тараккиёти чамъиятй, бо комьёбихои нави илм, бо тачрибаи нав доимо ганй мсгарданд.

Читайте также:  Если в кале как пленка

Фалсафаи марксизм таълимоти эчодист. Таълимоти мо, гуфта буд Энгелс дар борам худ ва дар бораи дусти бузургаш, догма не, балки дастури амал аст. Дар ин чо хамон чихати марксизм мухтасар ва возех, баён шудааст, ки баъзан аз он сарфи назар карда мешавад. Мо онро сарфи назар кар¬да бо хамин марксизмро яктарафа, айбнок, бечон намуда, аз вай чони зиндаашро дур партофта, асосхои куллии назариявиаш—диалектика, таълимот дар бораи тараккиёти таърихии хаматарафаю пур аз зиддиятро хароб мекунем; мо робитаи онро аз вазифахои муайяни даврон меканем, ки дар хар гардиши нави таърих тагир ёфта метавонанд ва бояд тагир ёбанд . Дар чараёни такмили сотсиализм аз мадди назар дур насохтани ин махсусан мухим аст ва хам амалияро ба наза¬рияи илмй мутобик кардан ва хам назарияро дар асоси да- лелхои нави амалия эчодкорона инкишоф додан лозим.

Если вам помогла данная запись поделитесь им с друзьями:

источник

  1. Тасаввуф фалсафаси, моҳитяти ва асосий йўналишлари.
  2. Амир Темурнинг фалсафий қарашлари.
  3. Тафтазоний ва Журжонийнинг фалсафий қарашлари.
  4. Мирзо Улуғбек ва Али қушчиларнинг фалсафа тарихидаги ўрни.

Тасаввуф (сўфийлик ёки сўфизм) ислом фалсафасида диний фалсафий йўналиш сифатида VIII асрнинг ўрталарида араб халифалиги мамлакатларида вужудга келди. У асосан, шу мамлакатларнинг ижтимоий, иқтисодий ва маънавий тараққиётининг хусусиятлари билан тақозо қилинган бўлса ҳам, лекин унда неоплатонизм таълимотининг, иудаизм, христианлик, зардуштийлик ва айниқса буддизм диний таълимотларининг таъсирини яққол кўриш мумкин. Тасаввуф пайдо бўлганидан кейин у турли даврларда, дастлаб араб мамлакатларида, кейинчалик Яқин ва Ўрта Шарқ, Марказий Осиё, Шимолий Ҳиндистон, Покистон, шимоли-ғарбий Хитой, Индонезия каби мамлакатларга кенг тарқалади. Натижада, тасаввуф дунёдаги турли халқларнинг ижтимоий ҳаётидан, уларнинг фалсафий ва бадиий тафаккуридан кенг ўрин олган, кўп тармоқли, кўп йўналишли мураккаб таълимотга айланади. Лекин у турли мамлакат халқлари ўртасида турлича мазмун касб этса ҳам, унинг руҳи исломий руҳ бўлиб қолади.

Тасаввуф ислом таълимоти оламидаги мазҳаблар, оқимлар силсиласи ичида ўзининг демократик қарашларига изн бергани, инсон қалби ва руҳиятини нишонга олиб, аҳлоқий покликни тарғиб қилиши билан, жаҳолат ва худбинликка қарши майдонга чиққанлиги жиҳатидан илми ваҳдат ёки илми тавҳид номини олади. У ислом дунёсидан «тариқи тасаввуф», яъни тасаввуф йўли сифатида мусулмон аҳлининг эл-юрт ишларини адо этишию, шариат қоидаларига риоя қилишнинг бирдан-бир тўғри йўли, деб қаралади. Илмий, фалсафий ва диний адабиётларда «тасаввуф» сўзининг луғавий маъноси нимадан иборатлиги ва у қандай сўздан келиб чиққанлиги тўғрисида ҳанузгача ягона фикрга келингани йўқ. Кўпчилик тадқиқотчилар тасаввуф сўзи, асли арабча: «суф» сўзи (ундан «сўфи», «сўфизм» сўзлари ҳам) дан келиб чиққан бўлиб, «суф» — бу арабча: «суффа» — ўзбекча жун, жундан, дегани, бу таълимот йўлига кирган кишилар дастлаб жундан тўқиб тайёрланган хирқа (бизнингча: чакмон) кийиб юришган, шу сабабли улар таълимоти «сўфийлик» ёки «тасаввуф» дейилиб, ўзлари эса «сўфилар» деб аталган, деган фикрни билдиришади.

Бошқа тадқиқотчилар эса «тасаввуф» ни, унинг ўзаги «суф» ни юнон тилидаги «софос» («донишмандлик») сўзидан олинганлигини қайд қилишади. Тасаввуф таълимотининг йирик тадқиқотчиларидан бири А. Кримскийнинг ёзишича, «сўфи» сўзи VIII асрнинг ўрталаридан бошлаб адабиётларда қўлланила бошлаган. Бу сўз дастлаб, асосан, комил, етук, эътиқодли мусулмон дарвишларга нисбатан ишлатилган. «Қиёс ул — луғат» да эса шундай ёзилган. «Сўфи – хирқапўшдир, зероки, юнгни суф дейилади; фуқаронинг истилоҳидан, ўз дилига нигоҳ қаратган, ҳаёлини ҳақдан бошқа барча нарсалардан поклаган киши «сўфи» деб аталади», дейилади. Шунингдек, мутасаввуф Муҳаммад Ғиёсиддин: «сўфи», «суфа» сўзига мансуб бўлиб, сўфийлар жоҳилият айёмида Каъбада халқни ҳаққа даъват этиш иши билан шуғулланганликлари сабабли улар тасаввуф аҳли мавқеига эришганлар, деб ёзади.

Мутасаввуф Абул Ҳасан Али Хажирийнинг шарҳлашича хирқапўшлар яъни сўфилар азалий софлик ва покликка восил бўлганлар: асҳоби суффа, яъни тиловат қилувчи ва таваллочилар гуруҳини ҳам сўфилар, дейилган. Баъзи мутафаккирларнинг фикрича «суф» сўзи (арабча «свф») нинг ҳар бир ҳарфи аниқ маънога эгадир. Масалан: «С» — садоқат, синоат, саодат; «В» — васл, вафо; «Ф» харфи фароҳ, фотиҳа сўзларидан иборат, дейилади.

Ватандошимиз Абу Райхон Беруний шундай шарҳ келтиради: «Юнонча «суф» сўзи бизча ҳикматдир. Шунинг учун файласуфга «филосуфа», яъни «ҳикматни суювчи» деб исм берилган. Мусулмонлардан бир гуруҳи ўша тушунчага яқин фикрга боргандан улар ҳам «суффия» деб аталдилар. Мусулмонларнинг баъзилари «суффия» сўзининг термин эканини билмасдан уни «сод» харфи билан ёзиб, уни «суффа» сўзига нисбат бериб: «Суффа суҳбатдошлари — асҳоби суффадан иборат кишилар», дейдилар. Ундан кейин бу сўзни Суфатуюс — яъни така жуни сўзидан қисқартирилган, деб тушунишдилар»,- дейди.

Озарбайжон олими А.Г.Алиев ўзининг тасаввуфга бағишланган мақоласида Яхъё Сухравардиннинг бу ҳақда: «Қуръон» да «сўфи» сўзи йўқ ва бу сўз туркийдир. Ислом мамлакатларининг иккала қисмида ҳам бу сўздан бехабар бўлишган», деган фикрларни келтириб, у қадимий туркларнинг дунёқарашида сув культи муҳим ўрин тутганлигини, «суф» сўзи ана шу «сув» сўзидан яралган деган фикрни илгари суради.

Умуман, тасаввуф қандай сўздан келиб чиққан бўлса ҳам, у софлик, поклик, риёсизлик, тақво ҳақидаги таълимот, қарашларни ифодалайди.

Қадимда шайх Абусаид Абухайрдан: «Тасаввуф нима?» — деб сўраганларида, у киши: «Бошингга не бўлса, чиқариб ташлаш, қўлингда неки бор, қўлингдан чиқариш ва бошқалардан сенга нима озор етса, ранжимаслик»,- деб жавоб берган экан. Ҳақиқий тасаввуф аҳли чиндан ҳам бу шартларга амал қилиб яшаган.

Тасаввуф таълимоти пантеизм, аскетизм ва мистицизм ғояларини тарғиб қилиш билан бирга, унинг асосида инсон, унинг маънавий-аҳлоқий камолоти ғояси ётади. У инсонни зўр қатъият билан ёмон аҳлоқдан қутулиши ва яхши аҳлоққа етишишга етаклайди. Бинобарин, унингча, «Ризо аҳли» борига қаноат қилувчи кишилардир.

Шайхул-машойих мутасаввуфларнинг қайд қилишича, тасаввуф — нафс лаззатларидан воз кечиб нафс манзилларини босиб ўтиб оллоҳ васлига етишишдир. Улар тасаввуфни — ўлими йўқ ҳаёт ва ҳаёти бўлмаган ўлимдир деб, инсоннинг ҳайвоний нафсоний ҳаётида ўлмоқни ва инсоний ҳаётда яшамоқни илгари сурувчи таълимот деб изоҳлайдилар. Кимнинг вужудида ҳайвоний ҳирслар, ҳайвоний ҳислар устунлик қилса у тилсиз ва онгсиз махлуқ ҳайвонга айланиб, нафс тузоғига илинади: нафс инсондаги энг хатарли душман, унинг ўз ғаними ичида, деган ғоя тасаввуф таълимоти асосида ётади. Мутасаввуфларнинг фикрича, инсоннинг аҳлоқини тузатиш, уни маънавий камолотга етказиш учун инсон ўз табиатидаги салбий, ҳайвоний ҳиссиётларни маҳв этиши керак. Унда иймон, виждонни, Ҳаққа эътиқодни тарбиялаш зарур. Бинобарин, иймонли, яъни пок ва ростгўй, инсофли ва ҳалол, меҳр мурувватли авлодни тарбиялаб вояга етказиш жамиятнинг асосий вазифаси бўлиши лозим. Иймон инсон учун муқаддас туйғу. Иймон билан Ҳаққа эътиқод қилдингми — ҳеч кимни алдама, ҳеч кимга озор берма, ҳаётда ҳалол билан ҳаромни фарқла, ёлғондан, мунофиқликдан қўрқ, муттаҳамлик йўлига зинҳор қадам босма. Демак, тасаввуф бу — имон, эътиқод йўли, комиллик, мукаммаллик, баркамоллик йўлидир. Тасаввуф таълимотининг асосий объекти инсон ва унинг ҳаққа, ҳақиқатга муносабатидир. Унда «инсоннинг худога, инсоннинг ҳаққа», «инсон оллоҳ учун» каби ғоялар ҳукмрон ғоялар бўлиб, пир ва шогирд, мурид ва муршид муносабатлари асосий ўрин эгаллайди. Умуман, тасаввуфга доир нуқтаи назарлар унда ифодаланган ғоялар ва қарашлар турли-тумандир. IХ аср бошларига келиб тасаввуфнинг назарий асослари, амалий йўллари ишлаб чиқила бошланди. Бу даврга келиб, сўфиларнинг амалий — руҳий (яъни психофизик) машқлари, ўз-ўзини тарбиялаш ва чиниқтириш, ўз-ўзини ва ҳақни англаш ва ҳаққа етишиш тадбир усуллари шаклланиб, ривожланиб борди. Натижада, тасаввуфга оид тушунчалар, назарий қарашлар тизими юзага келиб, тасаввуф алоҳида илм, алоҳида таълимот сифатида қарор топди. Аниқланишича ХI асргача бўлган ёзма манбаларда тасаввуф тушунчаси ва тасаввуф оқимларининг 78 та маънодаги талқини мавжуд бўлган.

Мутасаввуфлар дастлабки вақтларда тасаввуфни нуқул «сирли», «тушунтириб бўлмайдиган ҳолатлар», «иборатга келмайдиган ишоратлар» деб фикр билдирган бўлсалар, бора-бора бу ҳолатлар ҳақида ўз фикр мулоҳазаларини назарий жиҳатдан умумлаштириб сўфиларни тарбиялаш вазифалари, пир-муршидлик қоидалари, улар одоб-аҳлоқ нормаларини баён қила бошлайдилар, натижада, тасаввуфнинг босқичлари ва улар ўртасидаги муносабатлари, тасаввуф аҳлининг олам ва одам моҳияти инсоннинг муомала маданияти, тавҳид ва ваҳдат маълумотлари ҳақида кўплаб қарашлар ишлаб чиқила бошланади. Шу асосда тасаввуф бутун ислом оламини забт этиб, барча қадимий шаҳарларда хонақоҳлар қурилади, карвон йўлларида работлар, зовиялар қад кўтариб азиз-авлиёларнинг мозорларида шайхлар маскан тутиб, кўплаб шогирдларни тарбиялай бошлайдилар.

Тасаввуф таълимотининг илк даврларида мақомат ва тариқат асосларини ишлаб чиқиш, сўфийлик йўриқларини ва вазифаларини белгилаш, илоҳий ҳақиқатларни халқ орасида ёйишда Зуннун Мисрий (796-861), Боязид Бистомий (вафоти 875), Жунайд Бағдодий (вафоти 910), Ҳаким ат-Термизий (вафоти IХ аср охири) ва Мансур Халлож (858-922) ларнинг хизматлари катта бўлади. Кейинчалик Абусаид Абулхайр (967-1049), Абдуллоҳ Ансорий (1006-1089), Ахмад Яссавий (вафоти 1166), Яхъё Шахобиддин Сухровардий (1155-1191), Ибн — ал — Арабий (1165-1240), Нажмиддин Кубро (1145-1221), Баҳоуддин Нақшбанд (1318-1389) ва шулар каби шайх-ул-машойихлар тасаввуф илмини ўзларининг янги фикр ва қарашлари билан бойитадилар. Улар тасаввуфда янги оқимлар, янги силсилаларни вужудга келтирадилар. Натижада, тасаввуф ҳақида кўплаб рисолалар ва китоблар ёзила бошлайди. Тасаввуф таълимоти бу даврлар шоирлари бадиий тафаккурига ҳам таъсир қилиб, натижада, тасаввуф ғояларини қизғин тарғиб этувчи улкан шеърият ҳам вужудга келади.

Тасаввуф таълимотида сўфининг руҳий камолотга эришиш йўлининг тўртта асосий босқичи кўрсатилади. Бунда: тасаввуф аҳли дастлаб ислом дини талабларига бўйсуниши керак дейилади. Биринчи босқич – шариатни ташкил этади. Фақат шундан кейингина солиҳ, яъни тасаввуф йўлига кирган сўфий иккинчи босқич — тариқатга кўтарилиши мумкин. Бу босқичларни босиб ўтганларгина улардан юқорироқ учинчи босқичга — маърифатга эришадилар. Тасаввуф аҳли маърифат босқичини тўлиқ эгаллаб, босиб ўтгандан кейингина тўртинчи босқич — ҳақиқатни эгаллайди. Сўфи ҳақиқатга эришув жараёнида ўзини жисмоний шахс сифатида тугатиб, у илоҳий шахсга айланиб, оллоҳга яъни ҳаққа етишади, унга сингиб кетиш натижасида боқийликка эга бўлади.

Тасаввуфга оид илмий манбалар, китоблар ва дастурларда бу атамаларни изоҳлаш ва тушунтиришга кўп эътибор берилади. Улар тасаввуф таълимотини ўзида ифодалаган бу босқичларни бу таълимотни эгаллашга бел боғлаган кишининг руҳий-аҳлоқий, маънавий камолот йўли деб қарашади. Бу жиҳатдан бу босқичларни тасаввуф таълимотининг амалий қисми деб таърифлашади. Дарҳақиқат ҳам шундай, чунки солик (яъни тасаввуф йўлига қадам қўйган йўловчи) бажариши керак бўлган барча йўриқлар, иродат ва ишорат усуллари, пир-муридлик қоидалари одобига риоя этиш кабилар барчаси шу босқич ичига киради.

Соликнинг тасаввуфга оид бу руҳий-аҳлоқий камолот йўлини босиб ўтишида ўзига хос мақомат ва ҳоллар ҳам мавжуд бўлади.

Мутасаввуф Абунаср Саррож соликнинг бу йўлда қуйидаги мақоматларни босиб ўтиши лозимлигини қайд этган:

  1. Тавба.
  2. Вараъ.
  3. Зуҳд.
  4. Фақр.
  5. Сабр.
  6. Хавф.
  7. Ражо.
  8. Таваккул.
  9. Ризо.

Бу мақомат даражаларини бир бир эгаллаб, муваффақиятга эришган солик ҳол мартабасига етади ва илоҳий жамолни мушоҳада қила бошлайди, унинг қалбини шавқ-завқ қамраб олади. У бунда шундай ҳолатга кўтариладики, унинг бутун аъзолари ҳар бир олган нафаси ҳам оллоҳнинг борлиги ва буюклигидан хабар берадиган бўлади.

Солик ҳол мартабасига кўтарилганидан кейин у худди мақомат босқичларини босиб ўтганидек, ҳол босқичларини ҳам босиб ўтиши зарур бўлади. Ҳолнинг таъриф-таснифга келтирилган босқичлари қуйидагилар: 1. Қурб, 2. Муҳаббат, 3. Шавқ, 4. Унс, 5. Мужоҳида, 6. Мушоҳида, 7. Муношифа

Тасаввуф фалсафасига кўра инсон ўз табиати жиҳатдан қарама-қарши икки асос — модда ва руҳдан иборат, унда шу икки асоснинг барча хусусиятлари жамулжамдир. Агар инсонда моддийлик хусусиятлари устун келса, унда ҳайвонлик сифатлари кучаяди, агар руҳий хусусиятлар устун келса, илоҳийлик сифатлари ривожланади. Лекин инсондаги руҳ модда (жисм) қулига айланмаслиги керак. Аксинча, унда модда (жисм) руҳ учун бир асбоб, ўлчов ёки восита бўлиб хизмат қилсин. Одатда руҳан тараққий этган инсонлар ақлу заковати илҳом ва ижодкорликка эга бўлган, илоҳий табъ ва фаросат билан бошқалардан ажралиб турадилар. Бундай кишилардан руҳи тараққий этгани сари, у ўз танаси (модда, жисм)га сиғмай қола бошлайди. Бундай киши ўз руҳида коинот билан алоқа қилиб, олам сир-асрорларидан хабардор бўлиб, ҳар хил башоратларни қилиб, турли-туман мўжизалар кўрсатадиган бўлади. Тасаввуф таълимотида сўфилар инсонни жисм олами билан илоҳий олам орасидаги чегара деб қарайдилар. Улар инсонни шу жиҳатдан тонгга ўхшатадилар. Маълумки, тонг ҳам тун билан куннинг чегараси, тонгдан қуёш чиқиб, қоронғилик-тунни хайдагани каби руҳ ҳам жисм оламини тарк этиб нурлар оламига талпинади.

Умуман олганда, тасаввуф таълимоти ўз эволюцияси давомида икки хил оқим сифатида икки босқичда намоён бўлади. У ўзининг биринчи оқимида ва биринчи босқичида феодаллар томонидан эзилишга қарши ғоялар, мафкура сифатида ортодоксал исломнинг диний ғояларига зид бўлиб, ўзи пайдо бўлгандан анча кейинги даврлар ижтимоий-фалсафий ва социал-ахлоқий фикрлар тараққиётига прогрессив таъсир кўрсатади. Бироқ у ўзининг иккинчи оқими намояндалари қарашида иккинчи босқичда зоҳидликни, тарки дунёчиликни, бу дунёдаги кишилар ҳаётига нафратни, ижтимоий адолатсизликларга бефарқ қарашни тарғиб этувчи таълимот сифатида ҳам намоён бўлади. Шу билан бирга Абу Ҳомид Муҳаммад Ибн Муҳаммад ал-Ғаззолий фалсафасида тасаввуф ислом ортодоксал калом таълимоти билан қўшилиб, мусулмон руҳонийлари томонидан расмий равишда тан олинади. Биринчи оқим вакиллари қарашларига кўра, тасаввуф, ҳам ботинан, ҳам зоҳиран илоҳий аҳлоқ, у фақат инсоний, гўзал ва ҳур ҳаётдаги тирикликни ёқлайди. Шунга кўра, тасаввуф аҳли саҳоват, футувват, қаноат, сабр-бардош, диёнат, садоқат ва ишорат аҳлидир. Улардаги бу фазилатлар инсон ҳулқидаги барча ноқислик, жамики ёмонлик, тубанлик ва пасткашликлар билан курашувчилардир.

Иккинчи оқим вакиллари қарашларига кўра эса, тасаввуф инсон қадр-қимматини ерга урувчи, инсонда меҳнатга нисбатан нафратни тарбияловчи, кишиларга ўзлари яратадиган моддий ва маънавий неъматлардан фойдаланишга уларнинг ҳақ-ҳуқуқи йўқ бўлган таълимотдир

Умуман олганда, тасаввуф таълимотида бутун дунё бўйича: жунайдия, қодирия, суҳновордия, ханафия, яссавия, кубровия, нақшбандия тариқатлари маълум ва машҳурдир.

Марказий Осиё — Туркистон заминида эса асосан қодирия, яссавия, кубровия, ва нақшбандия сулуклари, яъни тариқатлари кенг тарқалган.

Қодирия сулукининг асосчиси Саййид Абдуқодир Гилоний (у Эроннинг Гилон вилоятида 1079 йилда туғилган) бўлиб, бу зоти шариф бизда Ғавсул Аъзам, шайхул-машойих, авлиёлар султони номи билан машҳурдир. У кишининг насл-насаблари ўн авлод орқали Муҳаммад алайхисаломнинг қизлари Фотима ва унинг ўғиллари Имом Ҳасан ва Имом Ҳусанга бориб тақалади. Шайх Абдуғодир Гилоний 1166 йилда вафот этади.

Яссавия сулукининг асосчиси бутун Шарқда машҳур сиймо Аҳмад Яссавийдир. У жанубий Қозоғистоннинг Сайрам қишлоғида шайх Иброҳим ота хонадонида туғилган (йили маълум эмас). У шайх Хожа Юсуф Ҳамадонийнинг 4 халифасидан бири бўлган. Аҳмад Яссавий Туркистонда ўз сулукини асослаш ва унинг ғояларини тарғиб қилиш учун бадиий адабиётнинг шеърий шаклидан фойдаланиб ўз «Ҳикматлар»ини яратади. Бу «Ҳикматлар» асосан панду насиҳатлардан иборат бўлиб, уларда ўз давридаги золимларни, амалдорларни, порахўрларни, ўз имонидан кечган, Оллоҳни унутган, дунё, бойлик йўлига кириб, инсоф ва диёнатни, меҳр-шафқатни билмайдиган шахсларни танқид қилади. Оммани эса руҳий жиҳатдан тинчлантириб, бу дунёга кўнгил боғламасликка, унинг ўткинчи эканлигини айтиб, охиратни, у дунёни ўйлашга чақиради.

Маълумки Ўрта Осиё халқлари ХIV асрнинг 70-йилларидан бошлаб мўғул босқинчилари зулмидан қутулиб, вайрон қилинган шаҳар ва қишлоқларни, суғориш тармоқларини, ҳунармандчилик ва савдо-сотиқни тиклаш, уларни маълум изга солиш билан, уларнинг дунёвий масалаларга қизиқишлари ортиб боради.

Мана шундай бир шароитда Мовароуннаҳрда тасаввуф таълимотининг янги сулуки, янги оқими нақшбандия вужудга келади. Нақшбандия сулукининг асосчиси ҳазрат Баҳоуддин Нақшбанддир. У кишининг асл исми Муҳаммад Ибн Муҳаммад Жалолиддин бўлиб, Хожаи Бузрук, шоҳи Баҳоуддин Нақшбанд, Баҳоуддин Балогардон номлари билан мусулмон оламига машҳурдир. У Бухоро яқинидаги қасри Ҳиндувон қишлоғида (1318 йилда) туғилган. Нақшбандия тариқатида дунёвий, ҳаётий масалаларга жиддий эътибор берилади. У тарки дунё қилишга, дунё ишларидан воз кечишга қарши чиқиб, кишиларни реал ҳаёт ишлари билан банд бўлишга, дунё лаззатларидан баҳраманд бўлишга, бунинг учун меҳнат қилиш, билим олиш, ҳалол яшашга чақиради. Юсуф Ҳамадоний, Абдуҳолиқ Ғиждувоний ва Баҳоуддин Нақшбанд асос солган тариқат йўлининг 11 та асосий қоидаси бўлиб, улар қуйидагилар:

Баҳоуддин Нақшбанд томонидан асосланган «Нақшбандия» тариқатининг номи унинг юқорида келтирилган қоидаларидан келиб чиқади. Бу қоидаларда айтилиши бўйича: «Зоҳиран халқ билан, ботинан ҳақ билан» ёки «Қўлинг меҳнатда бўлсин, дилингда оллоҳ таолонинг нақши битилган бўлсин (“дил ба ёру, даст ба кор”)», деган ғоя илгари сурилади.

Баҳоуддин Нақшбанднинг ўзи деҳқончилик билан, ҳунармандчилик билан кун кечиради. У ўз уйида ҳеч қандай мол-мулк ва бойлик сақламаган.

Баҳоуддин Нақшбанд ўз тариқатида инсон ҳамиша қалбан, яъни маънавий юксак бўлиши, жисман ердан, ватандан узилмай яшаши кераклигини уқтиради.

Нақшбандий тариқати XIV асрда пайдо бўлган бўлса ҳам, Афғонистон, Ҳиндистон, Индонезия ва бошқа Яқин ва Ўрта Шарқ халқлари ўртасида кенг тарқалган. Бу тасаввуф тариқати Шарқ халқлари ижтимоий, сиёсий ва маънавий-маданий ҳаётида жуда катта рол ўйнайди. Бу таълимотда ўз меҳнати билан кун кўриш, яшаш, адолат улуғланиб, бошқалар меҳнати билан кун кечириш, текинхўрлик кишиларга қилинадиган ижтимоий зулм, истибдод қатъиян қораланди.

Ҳозирги кунда Мустақил Ўзбекистонимизда ўтмиш маънавий меъросимиз, жаҳон умуминсоний қадриятлар чуқур ўрганилаётган ва тикланаётган бир шароитда тасаввуф фалсафасини ҳам ўрганиш, у эришган ютуқлардан ғоялардан комил инсонни тарбиялашда фойдаланиш муҳим аҳамиятга эга.

Хуллас, тасаввуф таълимоти ўтмишда бутун мусулмон халқлари ижтимоий ва маънавий ҳаётига чуқур кириб бориб, бу халқларнинг илм-фани, маданияти ва адабиёти ривожига жуда катта ижобий таъсир кўрсатганлиги бизга маълум. Шарқнинг деярли барча нуфузли шоир ва ёзувчилари, мутафаккир ва уламою-ҳукамолари тасаввуф фалсафасидан маънавий озиқланиб унинг инсонпарварлик, ҳақсеварлик, адолатлилик ғояларидан руҳланганлар. Биз бугунги кунда тасаввуфни ўрганмай туриб ўзимизнинг ўзлигимизни яъни ўрта асрлар даври тарихимиз ҳақида халқимизнинг маънавий ва ҳаёти ҳақида ўша давр фалсафий ва бадиий тафаккури ҳақида тўғри тасаввурга эга бўлишимиз мумкин эмас. Тасаввуф фалсафасини ўрганиш ва уни эгаллаш хозирги кунда бизнинг мустақил Ўзбекистон шароитида биз ўрганаётган фалсафада комил инсон муаммосини тўғри ҳал қилишда ҳам муҳим аҳамиятга эга. Шу сабабли бизнинг ҳамма талабаларимиз бу таълимотни ўрганиши ҳам фарз ҳам қарз ҳисобланади.

Бир юз эллик йилдан ортиқ мўғил мустамлакачилиги XIV асрнинг 70 йилларига келиб соҳибқирон Амир Темур бошчилигидаги мустақиллик учун олиб борилган курашлар туфайли барҳам топди. Қадимий Турон ва Туркистонда Амир Темур бошчилигидаги давлат-қудратли ва буюк империя вужудга келди. Амир Темур фақат Мовороуннаҳрнинггина ҳукумдори бўлиб қолмасдан, у Олтин Ўрда, Эрон, Ҳиндистон, Кавказ орти, Кичик Осиё, Қора денгиз соҳиллари, Сурия ва Мисргача — жами 27 мамлакатни истило қилиб, жуда катта ва кенг ҳудудни ўз ичига олган буюк империяни ташкил қилди. Амир Темур туфайли Марказий Осиё халқларининг миллий мустақилликка эришуви нафақат Мовароуннаҳрнинг ўзида балки шу минтақадаги бошқа мамлакатларнинг ҳам ижтимоий-сиёсий, иқтисодий ва маданий ҳаётида туб ўзгаришларга олиб келди. Амир Темур нафақат Мовароуннаҳр халқларини мўғил мустамлакачилигидан холос қилди, балки у шу билан бирга, ўзи истило қилган мамлакатларда феодал парокандалигига ҳам барҳам бериб, бутун малакатда нисбатан тинчилик ва осойишталикни тартиб-интизомни қарор топдирди. Бу нарса ўз навбатида, мамлакатнинг сиёсий, иқтисодий ва маданий ҳаётининг кенг ривож топишига олиб келди. Амир Темур давлати тасарруфига кирган шаҳарларда қайта тиклаш, таъмирлаш ишлари, янги бинолар барпо этиш авж олдирилди, уларда ҳунармандчилик, шаҳарлар атрофида боғ-роғлар қишлоқ жойларида эса ирригация ишлари кенг йўлга қўйилиб, экин майдонлари кенгайтирилди, деҳқончилик ишлари яхшилана борди. Ташландиқ, хорабозор ерлар обод қилина бошланди. Айниқса, шаҳарлар қуриш гуркираб ривожлана бошлади, уларда эса илм-фан, маданият ва санъат гуллай бошлади. Бу жиҳатдан Амир Темур империясининг пойтахти бўлмиш Самарқанд ғоят обод ва кўркам шаҳарга, яъни шоир мадҳ қилгандай, «ер юзининг сайқали»га айланди. Амир Темур ҳокимият тепасига келгач, у фақат давлат аппаратини мустаҳкамлашга, мамлакатдаги майда ва йирик, лекин тарқоқ феодалларни бирлаштиришга ҳаракат қилибгина қолмасдан шу билан бирга мамлакатнинг сиёсий қудратини ошириш учун иқтисодий қудратини ҳам оширишга, кенг халқ оммасининг маънавиятини ҳам юксалтиришга катта эътибор берди. У ўзи ишғол қилган хорижий мамлакатларда қўлга киритаётган моддий ва маънавий интеллектуал бойликларни ўз халқи моддий ва маънавий-интеллектул бойликларига қўшган ҳолда уларни элу юрт ободончилиги, шаҳар ва қишлоқларнинг гуллаб-яшнашига, халқ фаровонлигига сарф қилди. Амир Темур даврида қишлоқ хўжалиги яхши ривожланди. Мамлакатда қурилиш иншоотлари барпо қилиниб, суғориш шохобчалари кенгайди, чўллар (Муғон чўли) ўзлаштирилди, каналлар ўтказилди, кўприклар, йўллар, карвонсаройлар қурилди. Буюк Ипак йўли тикланди. Айниқса, Амир Темур мамлакатнинг ички ва ташқи савдосига катта аҳамият берди. Шарқда Ҳиндистон, Хитой, Шимолда Россия, Ғарбда Испания, Франция, Англия, Жанубий Ғарб, Ўртаер денгизи қирғоқлари халқлари, араб мамлакатлари билан қизғин савдо-сотиқ алоқалари ўрнатилди. Буларнинг бари Амир Темур давлатининг иқтисодий қудратини мустаҳкамлашга сиёсий ва маънавий мавқеининг ошишига хизмат қилди.

Читайте также:  От чего бывает темный кал от еды может быть

Амир Темур ва темурийлар даври маданиятининг риволаниши ва янги босқичга кўтарилишидаги асосий омил-мовороуннаҳр халқларининг IX-XII асрларда эришган маданий ютуқлари (маданий мерос) бўлса ҳам, шу билан бирга, шу даврдаги қўшни мамлакатлар билан ўзаро маданий алоқалар ҳам муҳим рол ўйнайди. Лекин Марказий Осиё халқларининг XIV-XV асрларда маданият ва илм-фан тараққиётида, хусусан, фалсафий қарашларининг ривожланишида IX-XII асрлардаги ўзимизнинг аждодларимиз томонидан юзага келтирилган маданий-маърифий меросни ўрганиш ва эгаллаш алоҳида ўрин тутади. Бу давр буюк мутаффакирлари: Навоий, Жомий, Биноий, Қозизода Румий, Али Қушчи, Жалолиддин Давоний, Саъдиддин Тафтазоний, Мир Саид Шариф Журжонийлар хусусан Амир Темур ва темурийзодалар дунёқарашларининг шаклланиши ва такомил топишида қадимги юнон мутафаккирларидан тортиб, Ўрта асрлардаги Шарқ Марказий Осиёлик буюк олимларнинг илмий мероси, ислом дини таълимоти муҳим ғоявий манбаъ бўлиб хизмат қилади. Шу манбаълар асосида XIV-XV асрларда Амир Темур ва темурийлар даври маданияти, илм-фани, санъат ва адабиёти, ижтимоий фалсафий қарашлари вужудга келади ва ривожланади. Амир Темур ва темурийлар даврида заргарлик санъати, меъморчилик санъати, мусаввирлик, ҳаттотлик ва муқовасозлик санъатлари юксак тараққий этади, олтин, кумуш ва бронза эритадиган моҳир усталар, буюк меъморлар, дунёга машҳур наққош ва рассомлар, минатюра санъати вакиллари етишиб чиқади. Амир Темур ва темурийлар даврида, айниқса фалакиёт, риёзиёт, ҳандаса, география, тиббиёт каби табиий-илмий билимлар; тарих, педагогика, мантиқ, ахлоқшунослик, фалсафа каби ижтимоий-гуманитар билимлар яхши ривожланади. Айниқса, адабиётшунослик, шеърият ва наср тез ва кучли ривожланади. Натижада, машҳур шоирлар ёзувчилар ҳаттотлар етишиб чиқади.

XV асрнинг бошларига келганда Самарқандда фалакиёт ва риёзиёт фанлари кучли тараққий этади. Мирзо Улуғбек асос солган фалакиёт мактаби, фалакиёт расадхонаси ва у қурдирган обсерватория ўша даврда табиий-илмий билимлар тараққиётида муҳим рол ўйнайди.

Ниҳоят, бу даврда фалсафа ва мантиқ илмлари билан шуғулланган йирик олимлар пайдо бўлиб, бу соҳаларга оид махсус рисолалар ҳам яратилади. Бунга мисол қилиб Саъдиддин Тафтазоний ва Мир Саид Журжоний яратган асарларни кўрсатиш мумкин. Мирзо Улуғбек асос солган фалакиёт мактаби вакиллари: Мансур Коший, Қозизода Румий, Али Қушчи, Ғиёсиддин Жамшид ва бошқалар эса табиатшуносликнинг фалсафий масалаларига оид ўзларининг қимматли фикрларини илгари суришади.

Амир Темур ва темурийлар даврида Мовороуннаҳрда тасаввуфнинг янги оқими – нақшбандия вужудга келади ва у яссавий тариқати билан бир қаторда бу давр маънавиятининг ғоявий асоси бўлиб хизмат қилади. Ислом дини эса бу даврда Амир Темур ва темурийлар сиёсатида мамлакатдаги маънавий бирлик, маданий юксалиш, адолатни ўрнатиш, ҳуқуқ ва тартиботни сақлаш ишига қаратилади. Нақшбандия ва яссавия тариқатлари исломга таянган ҳолда кишиларни аҳлоқий покликка, меҳнатга, илм-фанни эгаллашга чорлаб, улар ғояларини тарғиб қилиб, жамиятнинг маънавий-ижтимоий ҳаётида муҳим рол ўйнайди.

Умуман олганда, Амир Темур ва темурийлар даврида фалсафага оид махсус асарлар кам яратилади. Лекин илғор ижтимоий-фалсафий фикрлар бадиий адабиёт асарларида ўзларининг чуқур ифодасини топади. Хусусан, бу даврдаги адиб ва шоирлар Абдураҳмон Жомий, Убайд Законий, Лутфий, Саккокий, Биноий ва айниқса, Алишер Навоиийнинг бадиий асарлари бой фалсафий мазмун касб этишади.

Хулоса қилиб айтганда, Амир Темур ва темурийлар даври Марказий Осиё халқлари ҳаётида юзага келган лекин мўғиллар истилоси натижасида Уйғониш даврининг қайта тикланиши ва унинг янги чўққисига кўтарилиши даври бўлди. Бу давр маданияти ва илм-фани жаҳон маданияти ва илм-фанига улкан ҳисса бўлиб қўшилиб, унинг ютуқлари жаҳон халқлари маданияти ва илм-фанининг кейинги ривожланишига замин бўлиб хизмат қилди.

2. Амир Темур шахси ва фаолияти ҳақида гапирар эканмиз, дастлаб унинг сиёсий саҳнага қадам қўйган даврдаги тарихий вазият тўғрисида тўхталиш лозим. Амир Темур сиёсат майдонига 24 ёшида кириб келди. Бу даврда бутун Мовороуннаҳрда бошбошдоқлик маҳаллий феодаллар ўртасидаги ўзаро қарама-қаршилик авжга чиққан, бунинг устига мўғил мустамлакачилиги маҳаллий халққа хаддан ташқари кучайган бир ҳолат кечмоқда эди. Бир ярим асрга яқин муддат давомида мўғил мустамлакачилиги жабри-жафосини ҳар томонлама чекиб келган оддий фуқаролардан тортиб, барча сиёсий арбоблар ва дин пешволаригача ниҳоятда оғир давр эди. Жамиятдаги озодлик ва тараққиётга бўлган манфаатларни ўзида мужассам этган Амир Темур ана шундай холоскор ва етакчи сифатида майдонга чиқди. Демак, Амир Темур қадимий Турон ва Туркистон заминида тасодифан пайдо бўлган шахс эмас, унга жамиятда ижтимоий эҳтиёж мавжуд бўлган. Қадимий Турон ва Туркистон замини жуда узоқ даврлардан озиқланиш жиҳатдан ривожланган, маданий мероси бой, маданий, қатламга эга бўлган жой бўлган. Бу даврда ўзбек давлатчилигининг тарихий асослари қарор топганига Амир Темур замонасида икки минг йилдан ошган эди.

Амир Темур шахси ҳақида Президентимиз шундай деган эди: «Халқимизнинг узоқ ўтмиш тарихида инсоний камолоти ва ижтимоий фаолияти билан довруғ қозонган, ном таратган, миллатимиз фахри бўлмиш улуғ зотлар бениҳоя кўп ўтган. Аммо улар қаторида юлдузлараро қуёшдай чарақлаб турган бир буюк зот борки, у Ватанимз кечмиши, бугуни ва эртасида беҳад юксак ўрин тутади. Ул муҳтарам инсон соҳибқирон Амир Темур ҳазратларидир».

Ҳазрат соҳибқирон шахсига тўхталадиган бўлсак, Амир Темур ёшлик чоғидан мард, довюрак, ғурурли, ўткир зеҳн ва ақлу идрок соҳиби бўлиб ўсади. У турли дунёвий ва диний илмларни, харбий санъатини чуқур эгаллайди. 12 ёшда Қуръони Каримни ёд олади, ҳадис илмини чуқур ўрганади. Оқибатда иймон-эътиқодли, ҳалол-пок, инсон бўлиб етишади.

У ёшлигидан ўз олдига она юртини мўғил босқинчиларидан озод қилиш мақсадини қўяди ва бу йўлда кураш олиб бориб босқинчилар зулмидан жафо чеккан эл ва элатларнинг бошини қовуштиради. Натижада 24 ёшда ҳокимиятни қўлга олиб, ўз давлатини тузади. Унинг бу давлати бир юз эллик йиллик мустамлакачиликдан қутилган Туркистон халқларининг мустақил давлати эди. Амир Темур мамлакат қудратини ҳар соҳада юксакликка кўтариб уни бутун дунёга машҳур қилади. У ўзининг бутун ҳаётининг мазмуни бетакрор фаолиятининг асосий маъноси деб Ватан озодлигини унинг мустақиллигини таъминлашни тушунди.

Шавкатли Амир Темур бобомизнинг тарих олдидаги буюк ҳизматлари бизнинг бугунги кун мустақиллигимиз учун аҳамияти нималардан иборат? деган савол қўйилса, уларга қуйидаги жавобларни бериш мумкин:

  1. Амир Темур энг аввало мураккаб тарихий шароитда ўз ҳалқининг бошини қовуштириб, мўғил истилочиларига қақшатқич зарба берди. Оқибатда мўғиллар зулмидан қутулиб, мустақилликни қўлга киритиб Туркистон заминида илк бор истиқлол байроғини баланд кўтарди. Пароканда мамлакатлар, эллар ва элатларни бирлаштириб, марказлашган қудратли салтанат тузди. Натижада: «Адолат кучда эмас, куч адолатдадир»: — деган шиор Амир Темур салтанатининг барча ҳудудларида бирдай амал қилиб, бу тамойил бутун мамлакатнинг аҳлоқий — маънавий меъзонига айланди.
  2. Амир Темур ўз даврида қудратли ва буюк давлат қурди. У қудратли давлат қурмаса, унинг даврида бетакрор маънавий мерос ҳам, буюк обидалар ҳам бизгача етиб келган тарихий ёдгорликлар ҳам юзага келмас эди. Шу жиҳатдан мустақил Ўзбекистонимиз мустаҳкамлаётган даврда Амир Темур биз учун буюк давлат асосчиси сифатида жуда ҳам қадрлидир. У ўз даврида буюк ўзбек давлатчилигининг пойдеворини қурган, яратиб берган буюк зотдир. Унинг давлатчилик борасидаги фикрлари нафақат ўз даври балки келгуси авлодлар учун ҳам катта аҳамият касб этди. Шуни айтиш керакки Амир Темур ўз давлатини фақат кучга суяниб бошқарган эмас. Агар давлат фақат кучга таянган ҳолда бошқарилса, у узоқ давр яшамайди. Бунинг мисоллари тарихда жуда кўп. Шу сабабли Амир Темур ўз давлатини, аввало, ақл-идрок, заковот ва ҳуқуқий асосларга таянган ҳолда идора этади. Бунга унинг ўзининг: «Давлат ишларининг тўққиз улушини кенгаш, тадбир ва машварат, қолган бир улушини қилич билан амалга оширдим»-деган фикрлари, ёрқин мисолдир.
  3. Амир Темур фаолиятидаги биз учун ибратли жиҳатларидан яна бири шундаки, у савдо-иқтисодий муносабатлар орқали халқлар, мамлакатлар ўртасида ягона иқтисодий макон барпо этиш соҳасида буюк ютуқларга эришиш мумкинлигини ўз даврида тўғри тушуниб етган буюк сиймодир. «Шу сабабли у ўз даврида Европа ва Осиёни боғлашга ҳизмат қилган улкан дипломатик ишларни амалга оширади. Амир Темур бунинг учун бир томондан — Франция ва Англия, яна бир томондан — Рим, Испания, Италия, Миср ва бошқа давлатлар билан алоқалар ўрнатиб бу алоқаларни мустаҳкамлашга ҳаракат қилган. Бунинг учун у Испания қироли Генрих III Франция қироли Карл VI, Англия қироли Генрих IV саройларига ўзининг элчиларини юбориб, айни чоғда испаниялик, франциялик, англиялик, хитойлик ва бошқа хорижий элчиларни ўз салтанатида доим қабул қилиб борган. Бу ҳақда соҳибқироннинг Франция қироли Карл VI га ёзган хатидаги қуйидаги фикрлари диққатга сазовордир: «Сиз ўз савдогарларингизни менинг салтанатимга юборинг. Биз уларни илиқ қарши олиб, иззат-икром кўрсатамиз. Биз ҳам ўз савдогарларимизни сизнинг юртингизга йўллаймиз. Сиз ҳам уларга ҳурмат кўрсатинг, уларга ортиқча тазйиқлар қилинишига йўл қўйманг. Сизга бундан бўлак талабим йўқ. Зеро дунё савдо аҳли ила обод бўлажак». Демак Амир Темур ўз ташқи сиёсатида халқаро иқтисодий-савдо алоқаларини кенг миқёсда йўлга қўйишни, ундан барча халқларни аввалам бор, ўзининг халқини барҳаманд этишни ўта муҳим иш деб ҳисоблайди.

Соҳибқироннинг ўз салтанатида бундан 600 йил аввал бош қотирган ва шу йўлда олиб борган ташқи сиёсати, унинг «дунё савдо аҳли ила обод бўлажак!» деган ғояси бизнинг бугунги кунда ҳам қўшни давлатлар билан барпо этаётган «ягона иқтисодий — савдо майдони» яратиш учун буюк ибрат бўлиб хизмат қилади.

4) Соҳибқирон Амир Темурнинг бунёдкорлик фаолиятлари бугунги кунда биз учун ҳам жуда муҳим аҳамиятга эга. Президентимиз Ислом Каримов айтганларидек: «Бу кўҳна дунёда жаҳонгирлар кўп ўтган, Уларнинг аксарияти фақат бузган. Амир Темурнинг улардан фарқи шундаки, у умр бўйи бунёдкорлик билан машғул бўлган. У муборак зот айтганларки: «қай бир жойдан бир ғишт олсам, ўрнига ўн ғишт қўйдирдим, бир дарахт кестирсам, ўрнига ўнта кўчат эктирдим».

Амир Темур ва темурийлар саъй-ҳаракатлари билан ўз даврида қурилган мадрасалар масжидлар хонақоҳлар, саройлар, бозорлар, кўприклар, йўллар, бекатлар, ҳаммомлар, каналлар, қалъалар ва бошқа қатор иморату иншоотларнинг боғ-роғларнинг сон-саноғи йўқ, Масалан, Амир Темурнинг бевосита раҳнамолигида бунёд этилган Бибихоним жомеъ масжиди, Гўри Амир ва Аҳмад Яссавий, Занги ота мақбаралари, Оқсарой ва Шоҳи Зиндадаги меъморий мўжизалар; Боғи, Чинор, Боғи Дилкушо, Боғи Беҳишт, Боғи Баланд сингари ўнлаб гўзал сарой-боғлар ва бошқа иншоотлар шулар жумласидандир. “Энг муҳими — дейди юртбошимиз,- мазкур қурилишлар географияси биргина Туркистон билан чегараланиб қолган эмас. Бунинг исботи сифатида соҳибқирон қадами етган жойлардаги тарихий обидаларни эслашнинг ўзи кифоя.”

Амир Темур Мовароуннаҳр ва Хуросоннинг шаҳар ва қишлоқларида, ҳатто Жанубий Озарбайжон Қобул ва Бағдод каби узоқ шаҳарларда ҳам ободонлик, бунёдкорлик тиклаш ишларини олиб бордирган, суғориш иншоотларини қурдирган» сиймодир.

5) Маълумки, ҳар қандай жамият илм-фани маърифатсиз тараққий этмайди. Буни теран англаган соҳибқирон Амир Темур ҳокимиятга келиши билан чиқарган дастлабки фармонларидаёқ мамлакатда мадрасалар барпо этиш, илм толибларига нафақалар тайинлаш масалаларига катта эътибор беради.

У қайси бир шаҳарга бормасин қайси мамлакатни истило қилмасин, энг аввало, ўша ердаги олимлару фозилларга катта эътибор берар, улар билан учрашув суҳбатлашар ва баҳслар олиб борар эди, ниҳоят камтар улардан ҳақиқий билимдонларини Самарқандга таклиф қиларди ва уларга, оилаларига шарт-шароит яратиб бериб ҳурмат-эҳтиром, меҳр мурувват кўрсатар эди; ўзи эса тарих, тиббиёт, математика, астрономия, меъморчилик соҳаларида юксак салоҳиятга эга эди.

6) Амир Темур жамиятда кишилар иймон, эътиқодсиз яшаши мумкин эмаслигини жуда теран ва тўғри тушунади. Шу сабабли у одамларга дин, иймон, ишонч ва эътиқод кераклигина ҳар доим таъкидлайди. У ўзининг «Тузуклари»да: «ҳар ерда ва ҳар вақт ислом динини қувватладим» — деб ёзади.

Амир Темур Қуръони Каримни ёд билгани, Ҳадиси шарифларни яхши эгаллагани учун диний баҳсларда йирик уломолар билан кўпинча баб-баробар сўз юритиб баҳслашади. У ислом дини, мусулмончилик ақидалари жамият осойишталиги, равнақи, ижтимоий адолат иймон бутунлиги, маънавий поклик учун хизмат қилишни яхши тушунади. Лекин шу билан бирга шахсий эътиқодига кўра, давлат давлатлигини дин эса динлигини қилиши керак. Унинг бу ғояси бугунги кунда ҳам ўз аҳамиятини заррача йўқотгани йўқ.

7) Ва ниҳоят, шуни айтиш керакки, бир юз эллик йилдан ортиқ мўғил мустамлакачилиги XIV асрнинг 70 йилларига келиб соҳибқирон Амир Темур бошчилигидаги мустақиллик учун олиб борилган курашлар туфайли барҳам топди. Қадимий Турон ва Туркистонда Амир Темур бошчилигидаги давлат – қудратли ва буюк империя вужудга келди. Амир Темур фақат Мовороуннаҳрнинггина ҳукмдори бўлиб қолмасдан, у Олтин Ўрда, Эрон, Ҳиндистон, Кавказ орти, Кичик Осиё, Қора денгиз соҳиллари, Сурия ва Мисргача — жами 27 мамлакатни истило қилиб, жуда катта ва кенг ҳудудни ўз ичига олган буюк империяни ташкил қилди. Амир Темур туфайли Марказий Осиё халқларининг миллий мустақилликка эришуви нафақат Мовароуннаҳрнинг ўзида балки шу минтақадаги бошқа мамлакатларнинг ҳам ижтимоий-сиёсий, иқтисодий ва маданий ҳаётида туб ўзгаришларга олиб келди. Амир Темур нафақат Мовароуннаҳр халқларини мўғил мустамлакачилигидан холос қилди, балки у шу билан бирга, ўзи истило қилган мамлакатларда феодал парокандалилига ҳам барҳам бериб, бутун малакатда нисбатан тинчилик ва осойишталикни тартиб-интизомни қарор топдирди. Бу нарса ўз навбатида, мамлакатнинг сиёсий, иқтисодий ва маданий ҳаётининг кенг ривож топишига олиб келди. Амир Темур давлати тасарруфига кирган шаҳарларда қайта тиклаш, таъмирлаш ишлари, янги бинолар барпо этиш авж олдирилди, уларда ҳунармандчилик, шаҳарлар атрофида боғ-роғлар қишлоқ жойларида эса ирригация ишлари кенг йўлга қўйилиб, экин майдонлари кенгайтирилди, деҳқончилик ишлари яхшилана борди. Ташландиқ, хорабозор ерлар обод қилина бошланди. Айниқса, шаҳарлар қуриш гуркираб ривожлана бошлади, уларда эса илм-фан, маданият ва санъат гуллай бошлади. Бу жиҳатдан Амир Темур империясининг пойтахти бўлмиш Самарқанд ғоят обод ва кўркам шаҳарга, яъни шоир мадҳ қилгандай, «ер юзининг сайқали»га айланди. Амир Темур ҳокимият тепасига келгач, у фақат давлат аппаратини мустаҳкамлашга, мамлакатдаги майда ва йирик, лекин тарқоқ феодалларни бирлаштиришга ҳаракат қилибгина қолмасдан шу билан бирга мамлакатнинг сиёсий қудратини ошириш учун иқтисодий қудратини ҳам оширишга, кенг халқ оммасининг маънавиятини ҳам юксалтиришга катта эътибор берди. У ўзи ишғол қилган хорижий мамлакатларда қўлга киритаётган моддий ва маънавий интеллектуал бойликларни ўз халқи моддий ва маънавий-интеллектул бойликларига қўшган ҳолда уларни элу юрт ободончилиги, шаҳар ва қишлоқларнинг гуллаб-яшнашига, халқ фаровонлигига сарф қилди. Амир Темур даврида қишлоқ хўжалиги яхши ривожланди. У табиатдаги сабаб-оқибатларни тадқиқ қилиб, уларнинг муайян ҳилма-хил турларини ажратиб кўрсатади. Сабаб – бу шундай нарсаки, нарсанинг вужудга келиши унга боғлиқдир, дейди у. Унингча, сабаб ички ва ташқи кўринишларга эга. Агар сабабнинг муайян белгилари оқибатга ўтса, ички сабаб, агар ўтмаса, бундай сабаблар ташқи сабаблар бўлади.

Тафтазоний фалсафий қарашларидаги диққатга сазовор масалалардан яна бири-бу инсонга хос қазо ва қадр ҳамда идора эркинлиги масалаларидир. У ўзининг «Тахзиб ал-мантиқ ва ал-Калом» асарида инсоннинг ҳулқ-атворидаги ирода эркинлиги масаласига кенг тўхталади. Тафтазонийнинг фикрича, Худо ўз бандаларига икки йўлни «таклиф» этади: биринчиси-шарафли ҳайрли ва макруҳ ишларни қилиш; иккинчиси-номутлуб ишлар қилиб, гуноҳга ботиш ва қилган гуноҳлари учун жазо тортиш. Бунда қайси йўлни ташлаш эса инсоннинг ўз иродасига боғлиқдир. Мутафаккирнинг фикрича, Худо томонидан инсонларга кўпроқ яхши, ҳайрли, матлуб ишларни қилиш юборилади. Ёмон ҳулқ-атвор, номатлуб ишлар «инсонга уни синаш учун буюрилади. Ёмон ҳулқ-атворли кишилар, ўз ёмонликларидан қайтмаса, Худо уларни жазолайди. Бу жазодан қўрққан кишилар ўзларининг ёмон ҳулқ-атворларидан воз кечиши, қутулишлари лозим. Бу эса яна уларнинг иродаларига боғлиқдир.

Тафтазоний ўз билиш назариясида Ибн Сино (Ибн Сино нарса ва ҳодисалар ҳақидаги ҳосил қилинган маълумотларни билим, деб ҳисоблайди)дан фарқ қилиб, уларни инсоннинг ҳис-туйғу ва билимлар ўртасидаги восита бўлувчи босқич, деб тушунади. Унинг қарашича, инсон билиш жараёни уч шартни тақозо этади:

  1. Ҳис-туйғу аъзолари ва ашёлар тўртасидаги ўзаро таъсир.
  2. Бу таъсирни инсон руҳияти томонидан қабул қилиниши.
  3. Ақлий билиш.

Тафтазоний бунда ҳис-туйғу аъзоларига ашёлар ва ҳодисалар таъсир этиб, ташқи ҳиссиётни пайдо қилади, ташқи ҳис-туйғу ҳиссиёт асосида сўнг ички ҳис-туйғу пайдо бўлади, бу ҳис-туйғулар ва ҳиссиётлардан, уларнинг шаклларидан билим шаклланади, дейди. Бунда ҳиссиёт ашёлар ва ҳодисалардан уларнинг зарурий сифатлари ва алоқлари билан биргаликда фақат ташқи қиёфаларинигина қабул қилиб олади. Шу сабабли Тафтазонийнинг фикрича ҳиссий тасаввурга эга бўлиш учун ашё ёки нарсанинг ўзи бўлишлиги шартдир. Лекин, ақлий билиш учун моддий асослар (ашё ёки буюм)дан анча узоқлашган бўлиб, бунда ҳиссий билимларга таяниб, улардан юқори кўтарилиш керак, ақлий билиш ана шу юқорироқ босқичда ҳосил бўлади. Унинг қарашича, ақлий билишнинг шакллари тассавурот ва тасдиқотлардир. Ақлнинг қуроли ашё ва буюмларни акс эттирувчи тушунчалардир. У тушунчаларни таърифлар экан, ўз олдига: тушунчалар қандай келиб чиқади ва шаклланади, деган саволни қўйиб унга шундай жавоб беради: ақлнинг таҳлилий — хулосавий қоблияти (унингча: таҳлилот) ва шуурий истеъдоди (унингча: мафқулот) тушунчаларнинг шаклланиши учун асосий йўлдир. Унинг ёзишича: «Фақат таҳлилот ва мавҳумот воситасидагина ашёлар ҳақида билиш мумкин».

Хуллас, Тафтазонийнинг фалсафий қарашлари Яқин ва Ўрта Шарқ халқлари Ўрта аср ижтимоий-фалсафий тафаккурида илғор ўрин тутган қадимги юнон файласуфлари фикрлари билан ҳамоҳанглигини кўрсатади. Аммо Тафтазоний олдинги антик давр фалсафий қарашлари билан чекланиб қолмай, ўз қарашларини Шарқ уйғониш даври юксалишларидан туриб ривожлантиради, уларни янги ғоялар билан бойитади. Бу нарса унинг қарашларининг диққатга сазовор томонидир.

Тафтазонийнинг фалсафий қарашлари ўз илмий қимматини ҳозир ҳам йўқотган эмас. Лекин унинг мероси бизда етарли ўрганилмаган, уни чуқур илмий ўрганиш фалсафий тафаккуримизни янада бойитишга олиб келади.

Амир Темур ва темурийлар даври фалсаий қарашларини ўрганишда эътиборга лойиқ мутафаккирларнинг яна бири Мир Сайид Шариф Журжоний (1339-1413)дир.

Асли исми Али бинни Муҳаммад бинни Али Ҳусайни Журжоний Эроннинг Гурган вилояти маркази Астробод шаҳри яқинидаги Тағу қишлоғида туғилади. У ёшлигида ўша давр Шарқда мавжуд бўлган барча фанлар билан шуғулланади. Айниқса, у ислом фалсафаси бўлган Калом, Мантиқ, табиатшуносликка доир барча билим соҳаларини қунт билан ўрганиб, кейинчалик уларнинг ҳар бирига оид катта илмий асарлар ёзиб қолдиради.

Читайте также:  Зеленый оттенок кала у младенца

Журжоний 1387 йили Амир Темур томонидан Шероз фатҳ этилиши билан у ердаги бир қанча олимлар қаторида Самарқандга таклиф этилади ва бу ерда 20 йил самарали ижод қилиб, соҳибқирон вафотидан кейин яна Шерозга қайтиб келиб, 1413 йилда вафот этади.

Журжонийнинг бизгача «Борлиқ ҳақида рисола» ва «Дунёни акс эттирувчи кўзгу» деб номланган фалсафий асарлари етиб келган. Шунингдек, унинг Ар-Розий ат-Тахтонийнинг «Шамсия» асарига «Котибий Казвинийнинг «Ҳикматулайн» («Ҳикматлар бирлиги») асарига ёзган шарҳлари ҳам илмий фалсафий қимматга эгадир.

Журжонийнинг табиатшунослик фанларига доир (араб тилида ёзган) бир қатор асарлари ҳам мавжуд. Буларга Маҳмуд ал-Чағминийнинг «Фалакиётга доир сайланмага шарҳ асарига бағишлаб ёзган китобини, Насриддин ат-Тусийнинг «Фалакиётга оид эслатма» асарига бағишлаб ёзган китобларини санаб ўтиш мумкин. Журжонийнинг фалсафий қарашлари, ўзидан олдин ўтган салафлариникида бўлганидек, Ўрта асрлардаги бутун фалсафий масалаларни, чунончи: борлиқ ҳақидаги таълимотни, коинот жумбоқларини, модда ва унинг шакллари, жонсиз ва жонли табиатнинг хусусиятлари, жисмоний ва руҳий муносабатлар, билиш муаммолари ва шулар каби масалаларни ўз ичига олади. У ўз асарларида коинот, инсон ва ақлни қамраб олувчи борлиқнинг умумий манзарасини яратишга ҳаракат қилади. Бунда Журжонийга хос нарса борлиқ манзарасини босқичма-босқич тартибда тушунтиришга ҳаракат қилишдан иборат. Унинг беш бобдан иборат бўлган «Дунёни акс эттирувчи кўзгу» асарининг биринчи бобини «вожибул-вужуд» ва «мумкин ул-вужуд»нинг мавжудлиги масаласини асослашга бағишлайди. У бунда: «Йўқ бўлиши мумкин бўлган, бор бўлиши эса зарур бўлган нарса вожиб ул-вужуд деб аталади. Масалан, ҳолиқнинг ўзлиги каби тушунча. Борлиги ҳам, йўғлиги ҳам зарур бўлмаган нарса эса мумкин ул-вужуд деб аталади», дейди.

Журжонийнинг қарашича, бу ўриндаги вожиб ул-вужуд – бу Худодир, мумкин ул – вужуд эса моддий оламдир. У борлиқнинг биринчи сабаби сифатида вожиб ул-вужудни, яъни Худонинг борлиғини тан олади. Унинг фикрича, мумкин ул-вужуд ўзининг бор бўлиши учун қандайдир бирор бир сабабга эҳтиёж сезади. У бирор бир нарса туфайли, яъни биринчи сабаб туфайли вожиб ул-вужуд даражасига кўтарилади. Журжоний ўзининг рисоласида шундай ёзади: «Бор бўлишга имкони бор нарса икки таркибий қисмидан субстанция ва акциденцияда, яъни туб моҳият ва ҳодисадан ташкил топади. Агар мавжуд бўлишга имкони бўлган нарса ўз мавжудлиги учун жойга эҳтиёж сезмаса, унда уни туб моҳият, деб агарда унга (жойга) эҳтиёж сезса, ҳодиса, деб аталади. Туб моҳият беш хил бўлиши мумкин. Агарда бирор бир туб моҳият бошқа жойда бирорта нарса ўрнида қарор топган бўлса, у жойлашган ўша жой модда, деб унинг ҳолати эса-шакл, деб аталади. Агар у ўз ичига жой ва холатни олган бўлса, у жисм, деб номланади. Агар туб моҳият бу айтилган уч нарса (яъни: жой, модда, шакл)ни ўз ичига олмаса, у айирувчи субстанция, деб аталади. Агарда шу айрувчи туб моҳият жисмни ифодаласа, у ҳолда унинг ўзгарувчи қисми руҳ, деб аталади. Бу жисмлардаги ўзгармайдиган нарса ақл, деб аталади. Агарда ушбу ақл бевосита вожиб ул-вужуддан келиб чиққан бўлса, у бошланғич онг ёки умумий ақл, деб аталади».

Журжоний, борлиқдаги ҳеч бир ҳодиса сабабсиз келиб чиқмайди, деб таъкидлайди. Унингча, ҳамма мавжуд нарсалардаги бутун ҳаракат ва ўзгаришлар фақат макон ва замондагина рўй беради. У бутун борлиқни бир-бирига қонуний равишда боғланган бўлаклардан иборат ягона бир бутунни ташкил этган бутунлик сифатида таърифлайди. Журжонийнинг фикрича, моддий дунёни ташкил этган нарсалар асосида тўрт унсур: олов, ҳаво, сув ва тупроқ ётади. У турли кўринишдан иборат бошқа жисмлар, яъни металлар, ўсимликлар ва ҳайвонлар эса, юқорида айтилган тўрт унсурнинг бир-бирлари билан қўшилишининг (натижаси) ҳосиласи сифатида келиб чиққандир, дейди. Тўрт унсур эса, доимо ҳаракатда, ўзгарувчан бўлиб, бири иккичисига айланиб қолиши мумкин. Масалан, ҳаво, сувга, сув тупроққа ва ҳакозо.

Умуман, Журжоний фалсафий қарашларида моддийчилик ғоялари устун бўлиб, унинг дунёқараши диалектикдир. Унинг фикрича, моддийликдан ҳоли бўлган бўш жой йўқ. Бу ҳақда унинг ўзи шундай ёзади: «Самовий гумбаз буюк доирадир. У барча жисмларни қамраб олган бўлиб, моддий дунёни чегаралаб туради. Аммо у бўшлиқ эмас, чунки уни моддадан ташқарида бўлган тушунча ёки бирор ўлчов билан тушунтириб бўлмайди. Бундан ташқари, бир-бири билан ўзаро ёпишиб, айни вақтда бошқа жисм билан ҳам боғланиб турмаган нарсанинг ўзи бўлиши мумкин эмас, ҳар бир атрофдаги дунё, ўзи ўраб турган нарсага тенг турши зарур ва бирга жойлашиши лозим, чунки бўшлиқнинг бўлиши мумкин эмас. Мана шундай жисмлар унсурлар, самовий доиралар, бутун сайёралар ва моддий бўлакчаларнинг таркибий мажмуаси олам, деб аталади.

Журжоний мантиқ илмига ҳам жуда катта ҳисса қўшади. Унинг билиш назарияси ва мантиққа доир бир неча асарлари бўлиб, уларда мантиқ илмининг фалсафа ва бошқа фанлар билан муносабати, унинг ҳуқуқшунослик, тилшунослик ва илоҳиёт соҳасида амалий татбиқий масалаларни ёритиб берилган. Журжонийнинг бу хизматлари туфайли мантиқ илмига ислом ақидаларига хос бўлмаган «бегона таълимот», деб ғараз билан қараб келиш барҳам топди ва шу даврдан бошлаб мадрасаларда мантиқ илмини ўқитиш ҳуқуқшунослик ва тилшунослик фанлари билан боғлиқ ҳолда олиб бориладиган бўлди.

Хулоса қилиб шуни айтиш керакки, бизда Мир Сайид Шариф Журжонийнинг фалсафий қарашлари файласуфларимиз томонидан етарли ўрганилган эмас. Унинг фалсафий асарлари ўзбек тилига таржима ҳам қилинмаган. Агар бу ишлар Шарқшунос ва файласуфларимиз томонидан амалга оширилса, бизнинг фалсафий тафаккур тарихимиз янада бойиган бўларди.

4. Амир Темур ва темурийлар даврида табиий-илмий ва ижтимоий фикрларнинг ривожланишида Мирзо Улуғбек ва унинг мактаби вакилларининг табиий-илмий ва фалсафий қарашлари муҳим ўрин тутади. Амир Темурнинг набираси Мирзо Улуғбек фақат оддий ҳукмдор бўлиб қолмасдан, балки у буюк олим бўлади.

Асли исми Муҳаммад Тарағай Мирзо Улуғбек (1394-1449) Амир Темурнинг Эрон ва яқин Шарққа қилган «беш йиллик» юриши пайтида Ажам Ироқининг Султония шаҳрида 1394 йилда дунёга келади. У темурийлар хонадонининг суюкли фарзанди сифатида ёшлигиданоқ сарой муҳитида сарой аёнлари, олимлар, шоирлар таъсири, таълим ва тарбиясида улғаяди. Унинг тарбияси шахсан бобоси соҳибқирон Амир Темур томонидан назорат қилиниб, бувиси Сароймулкхоним энагалигида олиб борилади. Мирзо Улуғбек саройдаги энг йирик олимлар: Мавлоно Аҳмад, Қозизода Румий ва бошқалардан сабоқ олади. У қадимги юнон мутаффакирлари ва IX-XII асрларда етишиб чиққан яқин ва Ўрта Шарқ ҳамда Марказий Осиё олимларининг асарларини қунт билан ўрганади. Мирзо Улуғбек, айниқса, табиатшунослик фанларини математика, геометрия, география, кимё, астрономияга оид билимларни чуқур эгаллайди. Натижада, йигирма ёшларида ўз даврининг йирик олимларидан бири бўлиб етишади.

Мирзо Улуғбек 1411 йилда Мовороуннаҳр ва Туркистоннинг ҳокими қилиб тайинланади. У ҳокимлик қилган даврларда, мамлакат ташқи ва ички мудофаасини мустаҳкамлаш билан бир қаторда, Самарқанд, Ғиждувон, Бухоро шаҳарларида кўплаб мадрасалар, масжидлар, турли илм ўчоқлари қурдириб, илм-фаннинг ривожланишига катта эътибор беради. 1425-1428 йилларда Мирзо Улуғбек Самарқандда, кейинчалик унинг номини жаҳонга машҳур қилган расадхона — обсерваторияни қурдириб, ўзининг фалакиёт мактабини яратади. У ўзининг бу мактабига ўз замонасининг энг буюк олимларини жалб қилиб, уларга ўзи бошчилик қилган ҳолда, илмий тадқиқотлар олиб боради. У ўзининг бутун қобилият ва иқтидорини, салоҳиятини ҳукмдорликдан кўра илмий фаолиятга кўпроқ қаратади. Натижада, 1428-1438 йиллар давомида ўз устозлари ва шогирдлари билан ҳамкорликда олиб борган илмий кузатишларининг якуни сифатида унинг шоҳ асари – “Зижи жадиди Кўрогоний” асари майдонга келади.

Мирзо Улуғбекнинг бундан ташқари, яна «Бир даража синусни аниқлаш ҳақида рисола», «Рисолаи Улуғбек» каби астрономияга оид, «Тарихи улус арбаъа» («Тўрт улус тарихи»), унинг муҳтасари «Шажараи ат турк» тарихга оид ҳамда бир неча мусиқага оид асарлари ҳам мавжуд.

Ниҳоят, Мирзо Улуғбек бобоси соҳибқирон Амир Темур вафотидан кейин темурийзодалар, маҳаллий ҳукмдорлар, жоҳил шариат пешволари, хусусан, ота-бола-шоҳ ва шаҳзодалар ўртасида курашлар оқибатида унинг мансабпараст ўғли — Абдуллатиф томонидан 56 ёшида 1449 йил 27 октябрда фожиали ўлдирилади. У бошлаган илмий ишларни унинг шогирдлари: Ғиёсиддин Коший, Оловиддин Али Ибн Муҳаммад Қушчилар ва бошқалар томонидан давом эттирилади.

Мирзо Улуғбекнинг «Зижи жадиди Кўрогоний» асари: кириш (назарий қисм) ва тўртта катта боблардан иборат. «Кириш»нинг ўзи мустақил тўрт қисмни ўз ичига олиб, унинг бошида «Қуръон»дан юлдузлар ва сайёраларга тааллуқли оятлар келтирилиб, бу билан астрономик кузатишларнинг зарурлиги ўша давр ғоявий талабларидан келиб чиқиб асосланади. «Кириш»нинг кейинги қисмларида бу илмий тадқиқотлар қандай мақсадда қайси олимлар иштирокида олиб борилганлиги, уларга муаллифнинг миннатдорлиги илмий тадқиқот қачон ва қандай бошланганлиги, унда қандай илмий усуллар ва асбоблар қўлланганлиги ва ниҳоят, қачон тугаганлиги ёритиб берилган.

Асарнинг биринчи бўлими — «Тарих, яъни хронологиянинг маърифати» деб аталиб, унинг ўзи етти бобни ўз ичига олади. Бу бобларда исломда қўлланиладиган асосий эра-хижрий эра билан суръёний-юнон эраси, уларда келтирилган саналар бошқа «жалолий»эраси, хитой ва уйғур эраси, ҳинд-форсий эралар билан солиштирилиб, улардаги машҳур кунлар ҳақида баҳс юритилади. Бу бўлимда, шу билан бирга, туркий мучал йиллари ҳақида ҳам кенг фикр юритилади.

Иккинчи бўлим — «Вақтлар ва уларга тааллуқли нарсалар» деб аталиб, унда асосан, математика ва сферик астрономия масалалари ёритилади. Бунда олим эклептиканинг осмон экваторига оғиш бурчагининг аниқ миқдорини топганлиги — у 23 даража 30 дақиқа, 17 сония эканлигини ёзади. Бу миқдор Ўрта асрлар даври учун ниҳоятда аниқ ўлчанган миқдор эди.

Асарнинг учинчи бўлими — 13 бобдан иборат бўлиб, уларда фақат астрономия масалалари: Қуёш, ой ва бошқа беш сайёранинг ҳаракатлари, «турғун юлдузлар»нинг узунлама ва кенглама ҳолатлари ёритилади. Муаллифнинг бу бўлимда келтирган юлдузлар жадваллари ўз даври учун энг нодир ва мукаммал жадваллар бўлган.

Ниҳоят, «Зижи жадиди Кўрогоний»нинг охирги тўртинчи бўлими, асосан, икки бобдан иборат бўлиб, у илми нужум астрологияга бағишланган.

Мирзо Улуғбекнинг бу асари ўз давридаги энг мукаммал астрономик асар сифатида тезда замондош олимларнинг диққат эътиборини ўзига жалб қилади ва улар ижодига таъсир кўрсатади. Унинг қўлёзмалари тез орада Яқин ва Ўрта Шарқ, Хитой ва Ҳиндистон олимлари қўлларига ҳам етиб боради.

Улуғбек вафотидан кейин Истамбулга бориб яшаган ва ижод қилган шогирди — Али Қушчи туфайли XVI аср ўрталарида бу асар Европа олимлари томонидан лотин, инглиз, француз ва немис тилларига таржима қилиниб, нашр этилади.

Умуман, Мирзо Улуғбекнинг бу асари унда илмий кузатишлар асосида ишлаб чиқиб келтирилган астрономик жадваллар ўзларининг илмий аниқликлари бир неча юз йил давомида шарқу ғарб олимларини ҳайратга солиб, астрономия илмида дастуруламал вазифасини ўтаб келди.

Собиқ Совет даврида Мизро Улуғбек ва унинг даври, унинг астрономик илмий мактаби юзасидан маълум камчилик ва чекланганликлар билан ёзилган Шарқшунос Б.А.Бартольднинг «Улуғбек ва унинг замонаси» (1918й) ҳамда акад. Т.Н.Қори-Ниёзийнинг «Улуғбекнинг астрономия мактаби» (1950) монографиялари яратилди. Лекин марҳум акад. И.М.Мўминов қайд қилиб ўтганларидек, Ўзбекистон мустақилликка эришгунгача, Мирзо Улуғбекнинг бу асари, унинг астрономик мактаби, илмий мероси ҳақида «бирор жиддий монографик асар» вужудга келмади.

Хулоса қилиб шуни айтиш мумкинки, ҳамма табиатшунослар сингари Мирзо Улуғбек ҳам ўз дунёқарашига кўра, моддий дунёнинг инсон онгидан ташқари ва мустақил мавжудлигини, табиат ҳодисаларининг ва бутун коинотнинг, шубҳасиз, ўз қонунлари ва қонуниятлари асосида ҳаракатланиши ва мавжудлигини, шу билан бирга табиат ва жамият ҳодисаларининг ўзаро алоқадорлиги, улар ҳақидаги билимлар кишилик жамиятини ривожлантириш йўлида хизмат қилиш зарурлигини тушуниб етган донишманд мутафаккирдир.

Мирзо Улуғбек ва у асос солган астрономик мактабнинг табиий-илмий ва фалсафий қарашларини чуқурроқ ўрганиш ва тушунишда унинг содиқ шогирди Али Қушчининг қарашлари ва астрономияга оид ёзган асарлари ғоят қимматли аҳамиятга эга.

Алавиддин Али Ибн Муҳаммад Қушчи (XV аср боши-1474 й.й.) Мирзо Улуғбек хали ҳаёт вақтларидаёқ йирик олим сифатида танилган эди. Унинг табиий-илмий фанлар, хусусан, математика ва астрономия фанлари ривожлантиришга қўшган ҳиссаси беқиёсдир. Али Қушчининг астрономия математика ва фалсафа соҳаларига оид ёзиб қолдирган асарларининг умумий сони 25 дан ортиқдир. «Арифметика илми ҳақида рисола», «Касрлар» ҳақида рисола», «Али Муҳаммадий» рисоласи», «Улуғбекнинг янги астрономик жадвалларига шарҳлар», «Астрономия илми ҳақида шарҳ китоби», «Геометрик масалаларни ечиш рисоласи», «Мантиқ рисоласи», «Азузиддиннинг фалсафий рисоласининг шарҳлари», «Истиорат рисоласи», «Муфрадийна рисоласи», «Ойсимон шаклларни ечиш рисоласи» ва ниҳоят, «Астрономик рисола» каби асарлар унинг қаламига мансубдир.

Айниқса, Али Қушчининг «Астрономик рисола»си ғоят қимматлидир. Унинг мазкур асари муқаддима ва уч бобдан иборатдир. Асарнинг муқаддимаси икки қисмдан иборат бўлиб, биринчи қисмида хандаса (геометрия) илмининг асосий тушунчалари: нуқта, чизиқ, сатҳ, тўғри ва эгри чизиқлар, параллел чизиқлар, доира каби тушунчаларнинг маънолари ва таърифлари берилади. Иккинчи қисмида эса табиатшуносликка оид бошланғич билимлар баён этилиб, табиатдаги ҳамма нарсалар содда ва мураккаб, осмон жисмлари ва ер жисмларига бўлинади. Осмон жисмлари — юлдузлар олами ҳам ер жисмлари ҳам тўрт унсур (сув, ўт, ҳаво ва тупроқ )дан пайдо бўлган деб таърифланади. Дунё ҳайвонотдан иборат бўлиб, улар ўзаро бир-бирлари билан узвий боғлиқдир, дейилади. Ҳар бир нарса ва жисм оддий ва мураккаб қисмларга бўлинади, улар бир доирада оддий, бошқа доирада мураккаб ҳолда содир бўладилар. Улар доимо ҳаракатда, ўзаро зиддиятдадирлар. Али Қушчининг бу юқоридаги баёнида жуда чуқур фалсафий фикрлар ифодаланган. Бу ўринда: мавжуд дунё моддий нарсалардан тузилган бўлиб, улар оддий ва мураккаб ҳолдадир, уларнинг ўзларида қарама-қаршиликлар зиддиятлар ва ўзаро бирга бўлиш намоёндир, дейилган. Али Қушчи асарининг муқаддимаси шу билан якунланади.

Ушбу асарнинг биринчи бўлими олти бобдан иборат бўлиб, биринчи бобда осмони фалак, осмони фалакнинг сони ва сифати устида фикр юритилади. Осмони фалакда 9 та давра (сфера) бир куррани ташкил қилиб, унинг маркази Ернинг ҳам маркази ҳисобланади, дейилади. Бундаги катта фалак-осмон (само) иккинчиси-юлдузлар доираси учинчиси — Зуҳал (Сатурн) доираси тўртинчиси Муштарий (Юпитер), бешинчиси-Миррих(Марс) олтинчиси — Қуёш (офтоб), еттинчиси — Зуҳро (Венера), саккизинчиси – Аторуд (Меркурий) ва тўққизинчиси — ой доираси (сфераси)дир. Фалак доира (сфера)ларини санаш бунда Ойдан бошланади, дейилади.

Иккинчи бобда бу доира (сфера)ларнинг энг каттаси ва энг кичиги ҳақида, ҳар бир доирадаги чизиқлар, уларнинг параметрларига хос муҳим чизиқлар, уларнинг белгилари, уфқ, қутб, шарқ, ғарб, шимол, жануб; сатҳ, зенит кўрсаткичлари, ўлчовлари, иқлим каби тушунчалар устида фикр юритилади.

Учинчи бобда эса саккизинчи ва тўққизинчи доира (сфера)даги «ҳаракатсиз юлдузлар» ҳолати, уларнинг ўрни ҳақида сўз юритилади. Айни шу бобда Али Қушчи Қуёшнинг тўрт фаслдаги бир-бири билан алмашиш қонунияти ҳақида фикр юритади. Тўртинчи бобда Ой, Ой курраси, унинг сатхи, олам ва ер марказлари ҳақида, Қуёш (шамс)нинг икки сфераси, бу сферага кирувчи планеталар: Зуҳал, Муштарий, Миррих, Зуҳро, Аторудларнинг Қуёш сферасидаги 4 хил айланишда баъзилари Ғарбдан Шарққа томон, баъзилари Шарқдан Ғарбга томон йўналган ҳолда ҳаракатланиши – айланишлари ҳақида фикр билдирилади. Шу билан бирга улар ўз марказлари атрофида ва ташқи Қуёш марказлари – Қуёш атрофида айланади, дейилади.

Олтинчи бобда Қуёш, Ой ва сайёраларга оид муҳим қоидалар, мулоҳазалар баён этилади. Бунда сайёраларнинг ўз марказий теварагида, ўз давраси ичида ҳамда Қуёш атрофидаги ҳаракатлари, айланишлари, бу ҳаракат ва айланишларнинг сабаблари улардаги ҳаракатларнинг тенглиги, ўзгариш ва тикланишларининг маълум тартибда амалга оширишлари устида баҳс юритилади. Бу бобда олим юлдузлар, сайёралар, Қуёш ва Ойнинг ҳаракатлари, доиравий ҳаракатлари, юқорига ва қуйига, айланма ҳаракатлари фазода ҳар бир сайёранинг ўрни, бир-биридан узоқ-яқинлиги шу Улуғбек расадхонасида олиб борилган кузатишларига асосланиб баён қилинаётганлигини қайд қилиб ўтади. Шу билан бирга бунда бу ҳақдаги ўз даври ва унгача бўлган машҳур астрономларнинг қарашлари, таълимотлари, улар ўртасидаги мунозаралар келтирилиб, улар Улуғбек расадхонаси ҳисоблашлари билан таққосланади, расадхона ҳисоблари уларнинг ҳисобларига тўғри, зид ёки қарама-қарши келган жиҳатларини ҳам баён қилиб ўтади.

Бу бобда энг муҳим баён қилинган масалалардан бири-Қуёш, ва ойнинг тутилиши сабабларини илмий изоҳлаб тушунтириб берилганидир. Китобнинг иккинчи бўлими Ерга, Ернинг таркиби, иқлими, об-ҳавоси масалаларига бағишланган. Бунда олим Ерни курра (шар) шаклида, унинг сатҳининг кўпчилиги сув эканлиги, Ернинг маркази оламнинг маркази билан бир эканлигини, Ернинг чегараси йўқлигини, Ер курра шаклида ва у ҳамиша Қуёш доирасида эканлигини айтиб, Ердаги нарсаларнинг айланиш маркази Қуёш марказидир, дейди. Мазкур бўлимда олим яна Ер куррасининг шимолий ва жанубий қутблари, экватори (ҳатти иство), меридиан чизиқлари (ҳатти уфғон) тўғрисида, иқлим ва об-ҳаво, тўрт фасл, об-ҳаво ва иқлимнинг инсонларга таъсири ҳақида ҳам ўз фикрларини баён қилади.

Асарнинг хотимасида Али Қушчи бу асарини Улуғбек расадхонасида ишлаган 1428 йилдан 1438 йилгача бўлган иш фаолияти асосида ёзганини қайд қилади.

Хуллас, табиатшунос олим сифатида Али Қушчи ҳам моддий дунёнинг инсонга, инсон онгига боғлиқ бўлмаган ҳолда мавжудлигини, коинотнинг ундаги юлдузлар, планеталар, Қуёш, Ой ва Ернинг ўзаро алоқада ўз қонунлари асосида ўз маркази ва Қуёш атрофида ҳаракат қилиши, уларнинг маркази Қуёш эканлигини Европа олимларидан 150-200 йил олдин ўз илмий кузатишлари асосида исботлаб, ёзиб қолдирган эди. Лекин бундай илмий шижоатлар ҳам ўша давр феодал жамиятининг қолоқлиги темурийзодалар ва маҳаллий ҳукмдорларнинг ҳокимият учун олиб борган курашлари, кенг халқ оммасининг маърифатдан, илм-фандан йироқлиги, диний ҳурофотнинг кучлилиги баъзи жоҳил руҳонийларнинг илм аҳлларига нисбатан курашлари туфайли юзага чиқмай қолди.

Шундай қилиб, Улуғбек астрономик илмий мактабининг эришган табиий-илмий ва фалсафий қарашлари Али Қушчидан кейин Марказий Осиёдан ташқарида Ҳиндистон, Эрон, Туркияда, Ғарбий Европада эса XVI асрдан бошлаб давом эттирилади ва ривожлантирилади.

Мустақилликка эришганимиздан кейин 1994 йилда Президентимиз И.Каримов фармони билан Мирзо Улуғбек тавалудининг 600 йиллиги ўтказилиб, мамлакатимизда ва хорижда ЮНЕСКО қарори асосида Парижда илмий конференциялар бўлиб ўтди ва шундан бошлаб Мирзо Улуғбекнинг табиий илмий ва фалсафий қарашларини ҳақиқий илмий ўрганиш бошланди.

Хулоса қилиб айтганда Амир Темур ва темурийлар даври Марказий Осиё халқлари фалсафий тафаккур тараққиётида ўзига хос фалсафий фикрлар босқичини ташкил этади.

Темурийлар даври фалсафасида Алишер Навоий (1441-1501)нинг ижтимоий-фалсафий қарашлари алоҳида ўрин тутади. Алишер Навоий темурийлар даврининг зиддиятлар авж олган даврида яшаб ижод қилди. Унинг фалсафий қарашлари “Ҳамса”, “Хазойин ул-маоний”, “Маҳбуб ул-қулуб”, “Муҳокаматул-луғотайн”, “Лисонут тайр” каби асарларида баён этилган. Унинг фалсафий қараши борлиқнинг бирлиги таълимотига асосланади. Унингча борлиқ бу Худодир, у борлиқни мутлақ ва нисбий борлиққа ажратади. Мутлақ борлиқнинг макони ва замони йўқ дейди, нисбий борлиқ эса макон ва замонга эга, у ўткинчи, унинг аввали ва охири бор. Нисбий борлиқ мутлақ борлиққа қарамдир. Бир бутун коинот мутлақ борлиқнинг ўзгариши натижасида вужудга келган. Алишер Навоий коинотдаги энг етук вужуд инсон деб ҳисоблайди. Инсон бутун борлиқнинг кўрки ва шарафидир. У инсонни биоижтимоий мавжудот сифатида олиб инсон ўз ҳаётини ўзи учун ҳам бутун жамият учун ҳам фойдали бўлган ишларга бағишлаши керак. Шунинг учун у касб-ҳунар ўрганиши, маърифатли, хушхулқ бўлиши керак дейди. Унинг инсон ҳақидаги қарашлари негизида фаровонлик ва осойишталик ҳукм сурган жамият ва одил шоҳ тўғрисидаги ғоялар ётади. Алишер Навоий нақшбандия тариқаини эътироф этган ижодкордир. У тасаввуфнинг салбий ақида ва одатларни танқид қилади, зоҳидликка қарши курашади. Унинг қарашларида билиш назариясига оид фикрлар мавжуд бўлиб, билишнинг асосий мақсади борлиқни, табиатни, инсоннинг ўзини ўрганиб ёмонликни йўқотиш, яхшиликни кўпайтиришга қаратилганлиги деб ҳисоблайди у.

источник